اعمال ماه رمضان و اهمیت آن

رعایت مراقبه در برخورد با دیگران

 مراقبه یعنی انسان آن حال تذلّل و نیاز را همیشه با خود داشته باشد و عبودیّت خود را برای خدا نگه دارد. وقتی با مردم برخورد می‌کند، با جنبۀ عبودیّت برخورد کند، نه طلبکارانه و با جنبۀ کثرت و انانیّت؛ که آن‌طور برخورد‌کردن ـ در هر مرحله و مقامی که هست ـ [موجب] انقطاع فیض است.¹

بیان پنج مسئلۀ کلّی در باب مراقبه

 مرحوم علامه طهرانی رضوان الله علیه در توضیح مراقبه می فرمایند:«کلّیات مراقبه که بر حسب منازل مختلف، جزئیات آن متفاوت است، در پنج چیز خلاصه می شود:

صمت و جوع و سَهَر² و عزلت و ذکری به‌دوام  ***  ناتمامانِ جهان را کنَد این پنج تمام³

اول: صَمت و سکوت

 روایتی داریم به‌نامِ روایت معراجیّه که با عبارت «یا أحمد یا أحمد» شروع می‌شود که مرحوم مجلسی در جلد هفدهم بحارالأنوار به‌نقل از ارشاد دیلمی بیان می‌کند.⁴ خدا می‌داند که در این روایت چه اسراری از صمت و سکوت بیان شده، که «یا احمد! یا احمد! آن کسانی که به درجۀ صدّیقین و مقرّبین می‌رسند و آن درجات را طی می‌کنند، اینها بایستی که در راهشان سکوت اختیار کنند.»

 روایتی داریم از رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم که می‌فرماید: «لَو‌لا تَمریجٌ فی قُلوبِکُم و تَکثیرٌ فی کَلامِکُم لَرَأیتُم ما أریٰ و لَسَمِعتُم ما أسمَع؛ اگر این اضطراب و تشویش و دگرگونی در دل‌های شما نبود، و این زیادیِ گفتار بر زبان شما نبود، هرآینه البته شما می‌دیدید آنچه من می‌بینم و می‌شنیدید آنچه من می‌شنوم.»

 باز در حدیث نبویّ دیگر داریم از رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم که: «لَولا أنّ الشَیاطینَ یَحومونَ حَولَ قُلوبِ بَنی آدَمَ لَرَأوا مَلَکوتَ السّماواتِ و الأرضِ؛ اگر شیاطین اطراف قلب فرزند آدم دور نمی‌زدند و آن را احاطه نمی‌کردند،‌ این فرزند آدم ملکوت آسمان و زمین را می‌دید.»

 زیادیِ گفتار چه ربطی به قلب دارد؟ این گفتار و کلامی که انسان دارد یک اثر وجودی از نفس اوست که ناشی از ارادۀ اوست. نفس چیزی را می‌بیند، تصوّری می‌کند، خواهشی دارد، صورتی را در نزد خودش از معنا یا از صُوَر ذهنی در نظر می‌آورد، آن‌‌وقت غیر از زبان راهی ندارد که آن معنا را برای دیگری القاء کند؛ پس این گفتار، یک گفتار جدای از دل نیست، اثری است که از دل و نیت حکایت می‌کند؛ پس گفتار نشان‌دهندۀ نفس و حقیقت انسان است، گفتار نشان‌دهندۀ صاحب نفس است، گفتار نشان‌دهندۀ شقیّ و سعید است. افکار و نیّات و عقائد و ارادۀ انسان از آثار نفس انسان است و این گفتار حکایت از آنها می‌کند؛ پس وجودِ نازله‌ای از همان معانی منطوی در نفس است؛ یعنی وقتی نفس و خواهش و تقاضا و اراده‌اش را بخواهیم پایین بیاوریم، با همین گفتار پایین آورده‌ایم و نشان داده‌ایم؛ پس گفتار هرکس نمایندۀ اوست، نمایندۀ شخصیّت و حرکت اوست؛ چون گفتار، خودِ او را نشان می‌دهد؛ این رابطۀ بین گفتار و قلب است.