آیا عرفان و تصوف دو مفهوم کاملاً جدا از هم هستند یا یکی هستند؟ هدف نهایی عرفان و تصوف چیست؟ آیا عرفان و تصوف تنها به دنبال شناخت نظری خداوند هستند یا به عمل و سلوک نیز تاکید دارند؟ چه ویژگیهایی را برای تشخیص عرفای و متصوفه واقعی از مدعیان می توانیم مطرح کنیم؟ بزرگترین خطر در مسیر عرفان و تصوف چیست؟ آیا عرفان و تصوف با شریعت در تضاد هستند یا مکمل یکدیگرند؟ چرا برخی افراد عرفان و تصوف را در مقابل شریعت قرار میدهند؟ مقاله پیشرو سعی بر این می کند که جواب این پرسش ها را بطور مختصر ورشن دهد.
مرتب سازی:
آیا عرفان وتصوف یکی هستند؟
4من كه ملول گشتمى از نفس فرشتگان *** قال و مقال عالمى مىكشم از براى تو 1 جايى كه رسول گرامى اسلام فرمود:
«لي مَعَ اللهِ وَقتٌ لا يسَعُنى مَلَكٌ مُقَرَّبٌ ولا نَبيٌّ مُرسَلٌ»؛2
و يا همچنانكه مرحوم آقا سيّد هاشم حدّاد مىفرمود: ما جايى هستيم كه جبرئيل را قدرت نزديك شدن به آن نيست، و از ادراك مرتبه وجودى ما عاجز است.
اگر ذرّهاى زين نمط بر پرم *** فروغ تجلّى بسوزد پرم 3 البتّه اين بنده در جلد دوّم كتاب اسرار ملكوت راجع به مرتبه عرفاى الهى و خصوصيّات آن و آثار آنان تا حدودى توضيح دادهام.
پيدا شدن عدّهاى محتال و مكّار و دنياپرست در عرصه عرفان و تصوّف
امّا برخى از اهل ريا و خدعه و مكر در زمان ائمّه عليهم السّلام چون سفيان ثورى4 پديد آمدند و در مقابل مكتب وحى و طهارت، مردم را به دور خود جمع نمودند و با تظاهر به گوشهگيرى و زهد و إعراض از دنيا، عرصه انحراف و اعوجاج را براى مردم عوام فراهم آوردند، و با لقب صوفى موجب بدنامى اين اسم و صاحبان اصلى و واقعى آنها گشتند؛ و اين مسئله در طول تاريخ همچنان استمرار يافت، و هر دو دسته از اهل توحيد و شهود و افراد محتال و مكّار و دنياپرست در اين عرصه به ظهور رسيدند.
خواجه حافظ شيرازى از سالك وارسته و سائر سير حرم إله، به صوفى ياد مىنمايد:
صوفى ار باده به اندازه خورد نوشش باد *** ورنه انديشه اين كار، فراموشش باد5 و يا در جاى ديگر مىفرمايد:
سحرگه رهروى در سرزمينى *** همى گفت اين معمّا با قرينى كه اى صوفى شراب آنگه شود صاف *** كه در شيشه برآرد اربعينى6 ليكن در مقابل اين افراد از اهل سير و سلوك و صلاح، به دسته ديگر از اهل نفاق و مكر و خدعه سخت مىتازد:
نقد صوفى نه همه صافى بىغش باشد *** اى بسا خرقه كه مستوجب آتش باشد خوش بود گر محك تجربه آيد به ميان *** تا سيه روى شود هركه درو غش باشد7 - ديوان حافظ، غزل 417.
- روضة المتقين فى شرح من لايحضره الفقيه، ج 2، ص 218؛ تفسير الصافى، ج 1، ص 118. اسرار ملكوت، ج 2، ص 117: «براى من در وقت حضور در مقام عزّوجلّ حضرت حق، يك موقعيّتى است كه هيچ ملكى از ملائكه مقرّب و نه پيامبرى از مرسلين، تحمّل آن مقام را نمىتواند بكند».
- بوستان سعدى، در نيايش خداوند، فى نعت سيّد المرسلين عليه الصّلاة و السّلام:
اگر يك سر مو فراتر پرم *** فروغ تجلّى بسوزد پرم - جهت اطّلاع بيشتر رجوع شود به امام شناسى، ج 5، ص 188.
- ديوان حافظ، غزل 167.
- همان، غزل 454.
- همان، غزل 237.