رابطه برهان عقلی و شهود در شناخت ذات خداوند متعال (1)

﴿يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ﴾؛ «آيات خدا را بر مردم تلاوت مى‌كند، و ايشان را تزكيه مى‌نمايد، و آنها را تعليم كتاب و آموزش حكمت مى‌دهد».

پی بردن به مضامین بسيارى از روايات مبتنی بر مسائل عقلى است‌

و نيز بسيارى از روايات ما مشحون به دقيق‌ترين مسائل عقلى است؛ و چگونه با عدم آشنايى به مسائل عقليه مى‌توان در اين بحر بى‌كران وارد شد، و حاقّ معانى وارده در آنها را در ابواب مختلفه توحيد، و فطرت، و قضاء و قدر، و أمربين‌الأمرين، و مبدأ و معاد، و حقيقت ولايت، و كيفيت ربط مخلوق به خالق و غيرها را به‌دست آورد؟

راويان احاديث ائمّه طاهرين سلام الله عليهم أجمعين، همه يكسان نبوده، بلكه هريك در مرتبه‌اى خاصّ و درجه‌اى مخصوص بوده‌اند. و رواياتى كه از هشام بن حكم و مؤمن‌الطّاق و نظائرهما نقل شده است، بسيار دقيق است؛ و به خوبى مى‌رساند كه آنان در علوم عقليه متضلّع، و به فنون استنباط احكام و قياسات عقليه و جدل و خطابه و برهان واقف بوده‌اند، و حضرات معصومين با آنها با لسان ديگرى بسيار دقيق و عميق حقايق را بيان مى‌فرموده‌اند.¹ فهميدن اين دسته از روايات بدون خواندن فلسفه و آشنايى با علوم عقليه محال است.²

در مباحث حضرت امام رضا عليه‌السّلام با صاحبان مذاهب و اديان، مطالب دقيق عقلى است كه بدون علوم عقليه، فقط به مجرّد فهميدن معانى سطحيه و ظاهريه‌اى از آن اكتفا مى‌شود و جان و روح مطلب ملموس نمى‌گردد. روايات وارده از ائمّه معصومين، غير از روايات وارده از عامّه و يا اخبار و روايات وارده در ساير اديان است كه همگى بسيط و قابل فهم عامّه مى‌باشد.

و بر اين اصل، تقويت فكر و تصحيح قياس، و به طور كلّى آشنايى با منطق و فلسفه لازم است؛ و قبل از رجوع به اين علوم نمى‌توان از خزائن علميه حضرات معصومين كه راهنماى وحيد مسائل توحيديه هستند، طرفى بست.³و⁴