رابطه برهان عقلی و شهود در شناخت ذات خداوند متعال (1)

تكيه كردن أنبياء وأئمّه عليهم السلام بر براهين عقلى

قرآن هم مى‌گويد: ﴿وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾؛¹ «به طريق احسن با اين كفّار و مشركين مجادله كن!»

مجادله با كفّار و مشركين چيست؟ اينكه انسان از روى براهين فلسفى بيايد و آنها را ابطال كند؛ پيغمبر صلّى الله عليه و آله و سلّم و همه ائمّه اصلًا مكتبشان يك فلسفه عجيب و غريبى بود! و هركس به مكتب آنها آشنا بشود، مى‌بيند كه آنها از روى مقدّمات فلسفى، طرف را محكوم مى‌كردند.

حضرت صادق عليه السّلام شاگردانى داشت كه آنها را براى بحث برهانى تربيت مى‌كرد؛ حضرت امام رضا عليه‌السّلام در مباحثاتشان با علماء خارج از اسلام، روى برهان پيش مى‌آمدند، نه اينكه به آنها مى‌گفتند: بابا قلب من حكايت مى‌كند كه خدائى هست، ديگر تو چه مى‌گويى! خُب جاثليق نصرانى يا رأس الجالوت يهودى مى‌گفت: قلب شما حكايت مى‌كند براى خود شما، امّا به من چه مربوط است؟! كجا ديده شده است كه يكى از ائمّه وقتى با يكى از مشركين يا كفّار يا علماء آنها برخورد كنند، به علم وجدانىِ خود متمسّك باشند و بگويند: چون من اين‌طور درك مى‌كنم تو هم بايد قبول كنى؟ اين تحكيم است! اين زورگويى است! اين روش تبليغ نيست.

ائمّه عليهم السّلام از روى برهان اثبات مى‌كنند، حضرت امام جعفر صادق عليه‌السّلام از روى استدلالات منطقى و برهانى و مقدّمات مسلّم براى طبيعيّون اثبات توحيد مى‌كند، تا آنجا كه ابن ابى العوجاء مى‌گويد: «من در مكتب اين مرد خاضعم و خاشعم و نمى‌توانم لب از لب بگشايم و يك قدم جلو بروم!»

البتّه اين مكتب لازم است، تمام علماى اسلام بايد به برهان قوىّ و به منطق قوىّ، و به اين علم به حدّ اعلى و اكمل مسلّح باشند تا بتوانند شبهات مُبدِعين و ضالّين و منكرين و ماديّين و طبيعيّين و ساير فِرَقى كه هست، آنها را باطل كنند؛ امّا صحبت‌ در اين است كه: آيا اين مكتب كافى است يا نه؟ انسان با اين مكتب مى‌تواند آن‌طورى كه بايد و شايد خدا را بشناسد؟ صفاتش را بشناسد؟ اسمائش را بشناسد يا نه؟