رابطه برهان عقلی و شهود در شناخت ذات خداوند متعال (2)

أعوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجيم‌

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحيم‌

وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبينَ الطّاهِرينَ‌

وَ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى أعْدائِهِمْ أجْمَعينَ مِنَ الآنَ إلَى قِيامِ يَوْمِ الدّينِ‌

وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلّا بِاللَّهِ الْعَليِّ الْعَظيم‌

فرق مکتب فلسفه ومکتب عرفان در رابطه با معرفت خدا

دو مکتبِ مشهور و معروف برای شناسائی خدا هست: یک مکتب، مکتب حکمت و فلسفه است و یک مکتب هم مکتب عرفان¹ [که] مكتب برهان را باطل نمى‌كند، ولى مى‌گويد او كافى نيست.² 

مكتب‌ فلسفه‌ مى‌گويد: انسان مى‌تواند از راه تفكّر و تعقّل و ترتيب مقدّمات معلوم، براى پيداكردن آن مجهولاتى كه نسبت به خدا دارد، استفاده كند.

مكتب‌ عرفان‌ مى‌گويد كه: انسان بايد خدا را با سِرّ و قلب بشناسد؛ و خداى علىّ أعلى در وجود انسان يك خاصّه‌اى قرار داده، يك چشمى قرار داده غير از اين چشم خارجى و غير از چشم ذهنى، يك چشم قلبى و سرّى بالاتر از اينهاست كه‌ انسان با آن چشم مى‌تواند خدا را ببيند.

برخى از بزرگان اهل عرفان مى‌گويند كه مكتب فلسفه اصلًا به درد نمى‌خورد، انسان را سير و سيراب نمى‌كند و پاى استدلال در پيمودن راه خدا لنگ است.³ بسيارى از فلاسفه مكتب عرفان را محترم مى‌شمارند ولى مى‌گويند: دست ما به آنجا نمى‌رسد، مقدارى كه ما مى‌توانيم زحمت بكشيم همين است كه فكر خود را به كار بياندازيم، ولى دست ما به آن معانى دقيق و رقيق و آن لطائف و اشاراتى كه ارباب ضمير و صاحبان دل درك مى‌كنند، نمى‌رسد.

دارا بودن انبياء و ائمه عليهم السّلام هر دو مكتب را

امّا ائمّه و انبياء داراى هر دو مكتب بودند، يعنى هم داراى مكتب استدلال بودند و هم داراى مكتب عرفان.

داراى مكتب‌ استدلال‌ بودند، چون وجهه‌شان با همه افراد بشر بود، اعمّ از مؤمن و كافر و مشرك، و آنها در مقابل احتجاجاتى كه مشركين و معاندين و كافرين مى‌آوردند بايد با برهان فلسفى و بر اساس مقدّمات صحيحه‌اى كه در نزد طرف قابل قبول است، اثبات خدا و صفات خدا بكنند.