تفاوت مقام امامت با ولایت

ابن فارض عارف عظيم الشأن مصرى رضوان الله عليه در اين باره مى‌فرمايد:

«اينست مقام و مرتبه نفس كه اگر مخالفت هواهاى او را كردى و با مشتهيات نفسانى به مبارزه و معارضه پرداختى غذاى او رو به تزايد رود تا جائى كه بر تمام ذرات عالم وجود هيمنه و سيطره و استيلا خواهد يافت.»

ولایت باطن مقام نبوت و امامت

اين مرتبه براى پيامبران الهى و حضرات معصومين عليهم السّلام و نيز براى اولياى الهى بدست خواهد آمد. و شرط زعامت و امامت و قيادت است، زيرا تا انسان از ذات و نفس خود عبور نكرده باشد و مراتب هواها و اميال نفسانى را حتى تا آخرين و عميق‌ترين مراحل آن در ننورديده باشد مدركات و اميال و بروزات و ظهورات او نمى‌تواند صد در صد الهى و ربوبى باشد و چه‌ بسا آميخته‌اى از هوا و نصيبى از عالم غيب باشد كه اين موقعيت براى اسوه و الگو قرار گرفتن مناسب نيست.

بنابر اين چنانچه در آيات الهى آمده است: ﴿وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَ إِيتاءَ الزَّكاةِ وَ كانُوا لَنا عابِدِينَ﴾‌² و ما ايشان را پيشوايانى قرار داديم كه مردم و خلائق را با امر و اراده و مشيت ما بسوى تعالى و كمال هدايت كنند (نه از سر خود و بر اساس هوا و سليقه شخصى خود) و به آنها انجام امور خير و به پا داشتن نماز و پرداخت زكات را وحى نموديم و ايشان كاملا و صد در صد در مقام عبوديت و انقياد تام براى ما بسر مى‌بردند.

اطلاق لفظ امام در لسان قرآن‌

بدين لحاظ اطلاق لفظ امام و ولىّ خدا در لسان قرآن نسبت به بندگان خالص خدا به كسانى گفته مى‌شود كه اين مرحله از عبور و گذراندن مرتبه خواست و اراده نفس را طى كرده باشند، بنابراين اگر شخص با رعايت ضوابط شرع به نحو اتمّ و انجام رياضات شرعيّه و سير و سلوك الى الله و مخالفت با هواهاى نفسانى و اميال دنيوى و دورى جستن از رياستها و تفوّق طلبى و ترأس و انقياد تامّ و اطاعت كامل از دستورات اولياى الهى بتواند از مراحل مختلفه عوالم نفس عبور نموده باشد، آن شخص به مقام و مرتبه ولايت الهى خواهد رسيد و ولىّ كامل پروردگار خواهد شد، زيرا تحقّق اين مرتبه در وجود چنين شخصى اعتبارى نبوده و جنبه تكوينى و واقعى پيدا مى‌كند و مانند ساير اعتبارات شرعيّه كه وضع و رفع آن به دست شارع است نمى‌باشد. چنين شخصى قابليت احراز عنوان امام را پيدا مى‌كند خواه از جانب الهى به اين منصب رسيده باشد يا نرسيده باشد و مأمور به هدايت شده باشد يا نشده باشد.