تجلّی و اقسام آن

أعوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجيم‌

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحيم‌

وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبينَ الطّاهِرينَ‌

وَ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى أعْدائِهِمْ أجْمَعينَ مِنَ الآنَ إلَى قِيامِ يَوْمِ الدّينِ‌

وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلّا بِاللَّهِ الْعَليِّ الْعَظيم‌

توحید ذات حق تعالی در وجود و کمالات وجود

شكّ نيست كه حقيقت ذات حضرت بارى تعالى بر توحيد است، و ادلّه عقليّه و برهان فلسفى از يك ناحيه، و شهود وجدانى و عرفان قلبى، از ناحيه ديگر، و آيات و روايات متواتره و متضافره، از ناحيه سوّم، همگى بر يك مسير و در يك خطّ مشى، توحيد ذات اقدس حضرت حقّ متعال را در تمام جهات، از بديهيّات، ضروريّات و يقينيّات مى‌دانند.

يعنى خداوند با جميع مختصّات او از ذات، و صفات، و أسماء و افعال، واحد است، و در هيچيك از اين مراتب، شائبه دوئيّت و غيريّت، مشهود نيست، و نمى‌تواند مشهود باشد.

در تمام عوالم و جهان هستى، ذات مستقلّ قَيُّوم بالذّات، و وجود محض بسيط، و خارج از هر گونه قيد و تعيُّن يكى است، و آن وجود أقْدس حضرت حقّ است، تبارك و تعالى.

و در تمام عوالم، هر صفتى چون: علم، و قدرت، و حيات، و غيرها، و هر اسمى چون: عالم، و قادر، و حىّ و غيرها بالأصالة و الحقيقة، اختصاص به ذات حقّ دارد، و آن علم واحد و قدرت واحده و حيات واحده مى‌باشند، و همچنين عالم و قادر و حىّ واحد است، و اوست ذات اقدس حقّ كه بدين صفات موصوف است. پس صفت علم و اسم عالم واحد است، و آن براى ذات حقّ متعال است.

و در تمام عوالم و جهان هستى، هر فعلى بالأصالة و الحقيقة، اختصاص به خدا دارد، و هيچ موجودى از موجودات نمى‌تواند مستقلّا داراى فعلى باشد، مگر آنكه آن فعل بالأصاله براى خداست، و تمام أفعال در جهان، فعل واحدى است، و همه فعل الله است.

اين مراتب سه گانه توحيد: يعنى توحيد در ذات، و توحيد در أسماء و صفات، و توحيد در افعال، از خصائص الهيّون است، و همه بر آن متّفقند، و بر اين اصل، هرمذهب و مكتبى كه استوارتر بوده، و توانسته است برهان قوى‌تر بياورد، توحيد را روشن‌تر ساخته است. و از ميان همه طبقات الهيّون امّت اسلام، توحيدش بهتر و استوارتر است زيرا آورنده آن حضرت مُحَمَّد بن عَبْدِ الله عليه الصّلاة والسّلام، خود به درجه اقصاى از توحيد رسيده بود، و اين باب را بر امّت خود مفتوح فرمود.