این مجموعه که برگرفته از آثار و بیانات حضرت علامه آیت الله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی و آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی -قدس الله سرهما - میباشد، به تبیین ابعاد باطنی و اهمّیت فریضۀ حج در اسلام میپردازد. اثر حاضر، حج را فراتر از مجموعهای از اعمال ظاهری نگریسته و آن را سفری روحانی برای تزکیۀ نفس، فعلیت بخشیدن به استعدادهای متعالی روح و وصول به مراتب عالیۀ عبودیّت معرّفی میکند. اثر حاضر، با نگاهی دقیق، به نقد دیدگاههای سطحی و صرفاً فقهی نسبت به حج و شرایط آن، بهویژه مفهوم استطاعت، پرداخته و بر لزوم درک عمیق فلسفۀ اعمال و مناسک حج تأکید میورزد. در این مقاله، بهتفصیل راجع به اهمّیت خلوص نیّت، حضور قلب و انقطاع از تعلّقات دنیوی در طول سفر حج بحث شده است و حکایات و روایات متعدّدی در باب تأثیر شگرف این فریضه بر روح و جان آدمی، بهویژه در صورت التزام به آداب باطنی آن، نقل گردیده است. همچنین، به ارتباط وثیق میان حج و مسئلۀ ولایت اهلبیت علیهم السّلام اشاره شده و اذعان گردیده که حقیقت اعمال حج و قبولی آن، در گرو پیوند با مقام ولایت و عرضه نمودن آن بر امام زمان علیه السّلام است. این اثر با شرح اسرار و معانی نهفته در هر یک از مناسک حج، از احرام و تلبیه و طواف و سعی گرفته تا وقوف در عرفات و مشعر و منا، رمیِ جمرات و قربانی، خواننده را به درک عمیقتری از این سفر الهی رهنمون میسازد. علاوه بر این، به اهمیت همراه بردن کودکان در سفر حج و تأثیرات معنوی آن بر نفوس پاک ایشان توجه ویژهای شده است. این مقاله در نهایت بر لزوم حفظ حالات روحانی کسبشده در حج پس از بازگشت به وطن تأکید کرده و راه کارهایی برای استمرار آن ارائه میدهد. و همچنین هدف اصلی از حج را این می داند که زائران بیتالله الحرام صرفا به انجام ظاهری مناسک بسنده نکرده و به درک حقیقت و باطن حج و بهرهمندی کامل از فیوضات این عبادت عظیم نیز اهتمام ویژه ای داشته باشند.
مرتب سازی:
نور ملکوت حج
21وقتی کسی از مکتب اهلبیت دور شد، خدا او را به خودش واگذار میکند و دیگر آن حکم و آن اصالت و واقعیت برای او جلوه ندارد؛ کم رنگ میشود و دیگر اهمّیت عبادت برای او تجلّی نمیکند! مثل نان و دوغ خوردن و پنیر را با گردو خوردن میماند؛ در همینحدّها! میگوید: «بله! مستحب است!» پنیر را با گردو میخورید1 یا مثلاً مستحب است انسان وقتی وارد بیتالخَلا میشود پای چپ را بگذارد و در وقت خروج هم پای راست را بیرون بگذارد.2 استحباب حج هم در همین حد است!
ولی آن کسی که دلش باز و روشن است، او میداند که چه سرّی در این مسئله نهفته است و چه اکسیری در اینجا هست که امام صادق علیه السّلام اینطور دارند توصیه و تحریک میکنند. حضرت میفرماید: «اگر شده به زن و بچه ات خلّ و زیت بده و آنها رابه مکّه ببر!»3 حضرت دیگر چطور بگوید؟ یعنی دیگر به چه زبانی بگوید؟!“4
اختلاف دیدگاه اهل ظاهر و اهل عرفان در مورد تکالیف الهی
”علت مهمّ این اختلاف، اختلاف دیدگاهها و افقهای معرفت و شهود است.
دیدگاه اول، دیدگاه اهل ظاهر است که عمل به این تکالیف را صرفاً نوعی اطاعت از مولا در امور دنیوی و ظاهری، و انجام یک مسئولیّت و بهپایان رساندن یک وظیفه بدون توجه به مسائل باطنی و حقایق پشتپرده و آثار و تأثیرات درونی و روحی مترتّب بر آن میداند؛ و در دیدگاه دوم، انجام این تکالیف بهعنوان داروی حیاتی و غذای روح برای تهذیب و تربیت نفس جهت حیاتی ابدی و سعادتی جاودانه تلقّی میشود.“5
عبادت، نیاز انسان به دارو و غذا برای رشد معنوی
”ما باید این قضیه را بدانیم که عبادت، عبارت است از احتیاج انسان به دارو و غذا برای رشد؛ همانطوریکه بدن نیاز به دارو و غذا دارد و وقتی شما گرسنه میشوید لازم نیست کسی شما را به غذا دعوت کند، بلکه خودتان بلند میشوید و با سر پایین میآیید و سر سفره مینشیند، همینطور مسئلۀ عبادت مانند مسئلۀ دارو و غذا است! باید این مسئله را بدانیم.
- رجوع شود به الکافی، ج 6، ص 340.
- رجوع شود به الرّوضة البهیّة، ج 1، ص 64؛ العروة الوثقی (مؤسّسة الأعلمی)، ج 1، ص 178.
- الکافی، ج 4، ص 256.
- سایت مکتب وحی، دروس، فقه، حج، جلسه 17. (آیةالله طهرانی)
- فقاهت در تشیّع، ص 33. (آیةالله طهرانی)