این مجموعه که برگرفته از آثار و بیانات حضرت علامه آیت الله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی و آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی -قدس الله سرهما - میباشد، به تبیین ابعاد باطنی و اهمّیت فریضۀ حج در اسلام میپردازد. اثر حاضر، حج را فراتر از مجموعهای از اعمال ظاهری نگریسته و آن را سفری روحانی برای تزکیۀ نفس، فعلیت بخشیدن به استعدادهای متعالی روح و وصول به مراتب عالیۀ عبودیّت معرّفی میکند. اثر حاضر، با نگاهی دقیق، به نقد دیدگاههای سطحی و صرفاً فقهی نسبت به حج و شرایط آن، بهویژه مفهوم استطاعت، پرداخته و بر لزوم درک عمیق فلسفۀ اعمال و مناسک حج تأکید میورزد. در این مقاله، بهتفصیل راجع به اهمّیت خلوص نیّت، حضور قلب و انقطاع از تعلّقات دنیوی در طول سفر حج بحث شده است و حکایات و روایات متعدّدی در باب تأثیر شگرف این فریضه بر روح و جان آدمی، بهویژه در صورت التزام به آداب باطنی آن، نقل گردیده است. همچنین، به ارتباط وثیق میان حج و مسئلۀ ولایت اهلبیت علیهم السّلام اشاره شده و اذعان گردیده که حقیقت اعمال حج و قبولی آن، در گرو پیوند با مقام ولایت و عرضه نمودن آن بر امام زمان علیه السّلام است. این اثر با شرح اسرار و معانی نهفته در هر یک از مناسک حج، از احرام و تلبیه و طواف و سعی گرفته تا وقوف در عرفات و مشعر و منا، رمیِ جمرات و قربانی، خواننده را به درک عمیقتری از این سفر الهی رهنمون میسازد. علاوه بر این، به اهمیت همراه بردن کودکان در سفر حج و تأثیرات معنوی آن بر نفوس پاک ایشان توجه ویژهای شده است. این مقاله در نهایت بر لزوم حفظ حالات روحانی کسبشده در حج پس از بازگشت به وطن تأکید کرده و راه کارهایی برای استمرار آن ارائه میدهد. و همچنین هدف اصلی از حج را این می داند که زائران بیتالله الحرام صرفا به انجام ظاهری مناسک بسنده نکرده و به درک حقیقت و باطن حج و بهرهمندی کامل از فیوضات این عبادت عظیم نیز اهتمام ویژه ای داشته باشند.
نور ملکوت حج
22البته در روایات هم نسبت به این مسئله آمده است. موقعی که میخواست نماز ظهر یا... بشود، پیغمبر میفرمودند: «أرِحنی یا بِلالُ؛1 بیا من را از کثرات و ارتباطات بیرون بیاور و آن غذای معنوی و روحی را با صدای اذان خودت به من بده!» وقتی که موقع نماز میایستیم، باید متوجه این قضیه باشیم که الآن وقت خوردن دارو و غذا است و الآن وقت ارتباط است؛ ارتباطی که برای انسان ضروری است و باید این ارتباط را برقرار کند و اگر برقرار نکند، از کیسهاش رفته است. اگر ما این معنا را بفهمیم، آنوقت نسبت به حج چه نظری پیدا میکنیم؟!“2
تکالیف دینی، دارویی برای بیماریهای روح
”این نشان میدهد که درک ما از احکام و تکالیف و معارف دین چقدر و تا چه حد است! وقتی که تکلیفی برای انسان میآید، این تکلیف دارویی است که بیمار باید در وقت خودش آن را مصرف کند؛ و اگر مصرف نکند، آن قسمت قضیه و مسئله لنگ است! مطلب این است. اینکه آدم هیچ چیزی احساس نمیکند، دلیل بر نبودن نیست؛ بله، آدم بیهوش هم چیزی احساس نمیکند! یا اگر پای شخصی را بیحس کنند و چاقو بزنند و پایش را قطع کنند، اصلاً نمیفهمد چاقو به کجا خورده است! احساس نکردن، دلیل بر نبودن و دلیل بر اثر و تأثیر نیست.
بنده (آیةالله سید محمدمحسن طهرانی) در آن تذییلاتی که بر رسالۀ اجتهاد و تقلیدِ مرحوم آقا نوشتم، بیان کردم که وظیفۀ مرجع، تربیت و تزکیۀ مقلّدین و ارتقای آنها از سطح عادی بشری به مقام قُرب و توحید است، این وظیفۀ مرجع است.3 توجه میکنید چه مسئولیت عظیمی است؟“4
استحبابِ دعا برای تشرّف به حج
”[امام سجاد علیه السّلام در بخشی از دعای ابوحمزۀ ثمالی میفرمایند:]
وارزُقنا حَجَّ بَیتِکَ و زیارَةَ قَبرِ نَبیّکَ صَلَواتُکَ و رَحمَتُکَ و مَغفرتُکَ و رِضوانُکَ علَیهِ و علیٰ أهلِ بَیتهِ، إنّکَ قَریبٌ مُجیب.5
«ما را روزی کن که قصد کنیم و بیاییم خانۀ تو را زیارت کنیم و حج انجام بدهیم و زیارت قبر پیغمبرت را بجا بیاوریم، که صلوات و رحمت و مغفرت و رضوان تو بر آن پیغمبر و بر اهلبیت آن پیغمبر باشد!
- علل الدّارقطنی، ج 4، ص 121 و 122، با قدری اختلاف.
- سایت مکتب وحی، دروس، فقه، حج، جلسه 4. (آیةالله طهرانی)
- رجوع شود به رسالۀ اجتهاد و تقلید، ص 345؛ فقاهت در تشیّع، ص 109.
- سایت مکتب وحی، دروس، فقه، حج، جلسه 159. (آیةالله طهرانی)
- مصباح المتهجّد، ج 2، ص 587، فرازی از دعای ابوحمزۀ ثمالی.

