این مجموعه که برگرفته از آثار و بیانات حضرت علامه آیت الله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی و آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی -قدس الله سرهما - میباشد، به تبیین ابعاد باطنی و اهمّیت فریضۀ حج در اسلام میپردازد. اثر حاضر، حج را فراتر از مجموعهای از اعمال ظاهری نگریسته و آن را سفری روحانی برای تزکیۀ نفس، فعلیت بخشیدن به استعدادهای متعالی روح و وصول به مراتب عالیۀ عبودیّت معرّفی میکند. اثر حاضر، با نگاهی دقیق، به نقد دیدگاههای سطحی و صرفاً فقهی نسبت به حج و شرایط آن، بهویژه مفهوم استطاعت، پرداخته و بر لزوم درک عمیق فلسفۀ اعمال و مناسک حج تأکید میورزد. در این مقاله، بهتفصیل راجع به اهمّیت خلوص نیّت، حضور قلب و انقطاع از تعلّقات دنیوی در طول سفر حج بحث شده است و حکایات و روایات متعدّدی در باب تأثیر شگرف این فریضه بر روح و جان آدمی، بهویژه در صورت التزام به آداب باطنی آن، نقل گردیده است. همچنین، به ارتباط وثیق میان حج و مسئلۀ ولایت اهلبیت علیهم السّلام اشاره شده و اذعان گردیده که حقیقت اعمال حج و قبولی آن، در گرو پیوند با مقام ولایت و عرضه نمودن آن بر امام زمان علیه السّلام است. این اثر با شرح اسرار و معانی نهفته در هر یک از مناسک حج، از احرام و تلبیه و طواف و سعی گرفته تا وقوف در عرفات و مشعر و منا، رمیِ جمرات و قربانی، خواننده را به درک عمیقتری از این سفر الهی رهنمون میسازد. علاوه بر این، به اهمیت همراه بردن کودکان در سفر حج و تأثیرات معنوی آن بر نفوس پاک ایشان توجه ویژهای شده است. این مقاله در نهایت بر لزوم حفظ حالات روحانی کسبشده در حج پس از بازگشت به وطن تأکید کرده و راه کارهایی برای استمرار آن ارائه میدهد. و همچنین هدف اصلی از حج را این می داند که زائران بیتالله الحرام صرفا به انجام ظاهری مناسک بسنده نکرده و به درک حقیقت و باطن حج و بهرهمندی کامل از فیوضات این عبادت عظیم نیز اهتمام ویژه ای داشته باشند.
مرتب سازی:
نور ملکوت حج
27من گفتم: شما چند تا دست داری؟
گفت: دو تا!
گفتم: تعلّقت به کدام بیشتر است؟
فکری کرد و گفت: هر دو مساوی!
گفتم: این هم همان است، هر دو یکی است و تفاوت نمیکند.
خلاصه، امام عسگری علیه السّلام هم از این مطالب و مسائل داشتند.“1
حج، تغییری اساسی در نفس و روح
”مرحوم آقا و همینطور بزرگان و بالأخص ائمه علیهم السّلام نسبت به مسئلۀ حج، خیلی با نظر خاصّی مینگریستند و قضیۀ حج را یک تغییر اساسی در نفس و روح و مَنِش و کردار تلقّی میکردند، و گویا برای حج جدای از سایر عبادات حساب خاصّ خود آن را باز میکردند. و تعبیری که از حج میآوردند با تعبیر سایر افراد تفاوت داشت و آن تحریک و عامل و داعی و سبب برای فریضۀ حج را یک قدری وسیعتر و عمیقتر از سایر مطالبی که مطرح شده است میدانستند.2
تفسیری متفاوت از «تخلیة السّرب»
اینطور در یاد و در ذهنم هست که وقتی ایشان در بیمارستان لبّافینژاد بودند و چشم ایشان را عمل میکردند و ما در خدمت ایشان بودیم، یک مسئله و مطلبی راجع به حج مطرح شد. گرچه تا بهحال این مسئله را بهطور عام مطرح نکردهام و یا اگر کسی هم از ایشان سؤال میکرد، چهبسا مانند سایر افراد پاسخ میدادند؛ ولی ایشان خیلی عجیب یک مسئلهای را فرمودند و نظرشان این بود:
آنقدر این فریضۀ حج مهم است و آنقدر برای رشد و تحوّل انسان اثر حیاتی دارد که حتی اگر در مسیر احتمال خطر جانی هم برود، ارزش این را دارد که انسان بهسمت مکّه و کعبه حرکت کند!
یعنی تخلیةُ السِّرْب3 که یکی از شرایط حج است4 به یک نحو دیگری در صحبتهای ایشان مطرح میشد و آمادگی راه [در نظر ایشان] به شکل دیگری بود، و کأنّ آن جنبۀ ولایی و نورانیّت حج و آن استیلاء حج بر شرایط وجودی انسان میآمد و غلبه میکرد و این جهات دستوپاگیر را از میان برمیداشت.
دأب علامه طهرانی در سؤال از حجّ افراد هنگام عقد و اهمیت دادن به آن
- آموزههای ولایت، ج 3، ص 182 ـ 187. (آیةالله طهرانی)
- رجوع شود به وسائل الشّیعة، ج 11، ص 7 ـ 161؛ روح مجرّد، ص 141 ـ 147؛ اسرار ملکوت، ج 1، ص 145 ـ 161.
- باز بودن و ایمن بودن مسیر بهگونهای که مانعی از رسیدن به مقصد در آن نباشد. جهت اطلاع بیشتر رجوع شود به سایت مکتب وحی، دروس، فقه، حج، جلسه 5 و 6. (محقق)
- رجوع شود به وسائل الشّیعة، ج 11، ص 34 ـ 36.