این مجموعه که برگرفته از آثار و بیانات حضرت علامه آیت الله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی و آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی -قدس الله سرهما - میباشد، به تبیین ابعاد باطنی و اهمّیت فریضۀ حج در اسلام میپردازد. اثر حاضر، حج را فراتر از مجموعهای از اعمال ظاهری نگریسته و آن را سفری روحانی برای تزکیۀ نفس، فعلیت بخشیدن به استعدادهای متعالی روح و وصول به مراتب عالیۀ عبودیّت معرّفی میکند. اثر حاضر، با نگاهی دقیق، به نقد دیدگاههای سطحی و صرفاً فقهی نسبت به حج و شرایط آن، بهویژه مفهوم استطاعت، پرداخته و بر لزوم درک عمیق فلسفۀ اعمال و مناسک حج تأکید میورزد. در این مقاله، بهتفصیل راجع به اهمّیت خلوص نیّت، حضور قلب و انقطاع از تعلّقات دنیوی در طول سفر حج بحث شده است و حکایات و روایات متعدّدی در باب تأثیر شگرف این فریضه بر روح و جان آدمی، بهویژه در صورت التزام به آداب باطنی آن، نقل گردیده است. همچنین، به ارتباط وثیق میان حج و مسئلۀ ولایت اهلبیت علیهم السّلام اشاره شده و اذعان گردیده که حقیقت اعمال حج و قبولی آن، در گرو پیوند با مقام ولایت و عرضه نمودن آن بر امام زمان علیه السّلام است. این اثر با شرح اسرار و معانی نهفته در هر یک از مناسک حج، از احرام و تلبیه و طواف و سعی گرفته تا وقوف در عرفات و مشعر و منا، رمیِ جمرات و قربانی، خواننده را به درک عمیقتری از این سفر الهی رهنمون میسازد. علاوه بر این، به اهمیت همراه بردن کودکان در سفر حج و تأثیرات معنوی آن بر نفوس پاک ایشان توجه ویژهای شده است. این مقاله در نهایت بر لزوم حفظ حالات روحانی کسبشده در حج پس از بازگشت به وطن تأکید کرده و راه کارهایی برای استمرار آن ارائه میدهد. و همچنین هدف اصلی از حج را این می داند که زائران بیتالله الحرام صرفا به انجام ظاهری مناسک بسنده نکرده و به درک حقیقت و باطن حج و بهرهمندی کامل از فیوضات این عبادت عظیم نیز اهتمام ویژه ای داشته باشند.
نور ملکوت حج
30حضور امام زمان علیه السّلام در تمام اماکن حج و انجام اعمال آن
حضرت هر سال به مکّه مشرف میشوند و در همۀ اماکن حضور دارند؛1 یعنی وقتی رفقا دارند در مکّه طواف میکنند بدانند که یکی از آنها امام زمان است که دارد طواف میکند! وقتی در عرفات هستید بدانید که یکی از افراد در عرفات امام زمان است! متوجه باشید! منتها صلاح نمیبیند خودش را نشان بدهد؛ البته شاید هم به همه نشان بدهد! اتفاقاً داریم که حضرت خودش را در عرفات به همه نشان میدهد؛ ولی صلاح بر شناسایی و معرفت نیست.2 حضرت در مِنا حضور دارد، سنگ میزند، رمی میکند، قربانی میکند و همۀ کارها را انجام میدهد؛ چرا؟ حضرت بیکار است؟! کار حضرت در این دنیا که از همۀ ما بیشتر است! تمام عالم مُلک و ملکوت و ملائکه دارد به فکر و تدبیر حضرت میگردد.
امام حسن مجتبی در زمان حیات خود بیستوپنج بار از مدینه به مکّه آمد و اکثر این مسافرتها با پای پیاده بود. بین مکّه و مدینه هفتاد یا هشتاد فرسخ فاصله است اما اکثر آن با پای پیاده بود؛ درحالیکه مرکبهای حضرت در جلو حرکت میکردند، نهاینکه حضرت مرکب نداشتند.3 امام حسن بعد از رسیدن به امامت چه احساسی داشت؟ امام که از پیغمبران هم بالاتر است!4 البته حضرت رسول مقام امامت هم داشتند.5 امام حسن چه احساسی داشت که بیستوپنج بار[حج] رفت و اکثر آن هم پیاده رفت؟6 چه احساسی داشت؟ بیکار بود؟ یا اینکه نه، تازه امام بعد از رسیدن به امامت میفهمد که اینجا چه خبر است و میبیند که اینجا قضیه چیست! آن چیزی را که امام میفهمد، صد هزار سال ما نمیفهمیم! ما به اندازۀ درک خودمان میفهمیم.
تفاوت درک ما و درک امام علیه السّلام از فریضۀ حج
ما به اندازۀ درک خودمان میفهمیم و گیج و حیران میشویم، حال کَیفَ به [فهم و ادراکی که امام دارد]؛ چرا؟ چون عنایت و لطف پروردگار حدّ و حصر ندارد؛ برای ما یک طور تقسیم میکند، برای امام یک طور دیگر. هر دو یکجا میرویم، هر دو دوْر کعبه میرویم و عرفات میرویم و مِنا میرویم و مشعر میرویم، اما آنچه به ما میخورَد یک چیز است و آنچه به امام زمان میخورد چیز دیگر است؛ لذا او هم همینجا میآید و نمیگوید: من بینیاز هستم و من که ولایتم تمام [عالم را گرفته است] مستغنی هستم! تازه تمام فیضهایی که به همه میرسد بهخاطر حضرت است؛ یعنی از دریچۀ حضرت رد میشود و آن نور خاص با همان خصوصیّت به هر کسی بر طبق آن مقداری که سعه دارد و ملتفت است و غافل نیست، به همان مقدار میرسد.“7
- رجوع شود به الغیبة، نعمانی، ص 175 و 176.
- من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 520:
«و رویَ عن محمدِ بنِ عُثمانَ العَمریِّ ـ رَضیَ اللهُ عَنه ـ أنّهُ قال: وإللهِ إنّ صاحِبَ هَذا الأمرِ لَیَحضُرُ المَوسِمَ کُلَّ سَنَةٍ یَرَی النّاسَ و یَعرِفُهُم و یَرَونَهُ و لا یَعرِفونَه.» - مناقب آلأبیطالب علیهم السّلام، ج 4، ص 14.
- رجوع شود به بصائر الدّرجات، ص 70 ـ 75 و 227 ـ 231؛ الکافی، ج 1، ص 175؛ المیزان، ج 1، ص 266 ـ 279.
- رجوع شود به علل الشّرائع، ج 1، ص 175؛ الکافی، ج 1، ص 190.
- سایت مکتب وحی، دروس، فقه، حج، جلسه 101 (آیةالله طهرانی):
«حالِ موسی بن جعفر و امام مجتبی علیهم السّلام در آن موقعی که پیاده میرفتند این بود که میخواستند جنبۀ عبودیّت بیشتر را اعمال کنند نه ضررِ بر خود را! حال عبودیّت فرق میکند تا سختی بر خود؛ دو حال است: آن حالی که انسان سوار بر مرکب بشود و برود یک حال است، و حالی هم که انسان پیاده برود یک حال است.» - سایت مکتب وحی، سخنرانی، مبانی اسلام، احکام و اسرار حج، مجلس 3. (آیةالله طهرانی)

