شب و روز عرفه از بزرگ‌ترین فرصت‌های معنوی در سیر بندگی انسان به‌شمار می‌رود. در این نوشتار که برگرفته از آثار حضرت علامه آیت‌الله سید محمدحسین حسینی طهرانی و حضرت آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است، جایگاه دعای عرفه سیدالشهداء علیه‌السلام و حقیقت توجه انسان به عنایت الهی تبیین می‌شود. دعای عرفه دریایی از معارف توحیدی است که در آن امام حسین علیه‌السلام وابستگی کامل انسان به لطف و هدایت خداوند را بیان می‌کنند و مسیر تربیت و سیر معنوی انسان را آشکار می‌سازند. همچنین در این متن به کیفیت صحیح قرائت دعا، ضرورت خواندن با تأنی و توجه قلبی، و پرهیز از شتاب و بی‌توجهی پرداخته شده است. در ادامه، اعمال مهم شب و روز عرفه مانند توبه، زیارت سیدالشهداء علیه‌السلام، قرائت دعای «اللهم یا شاهد کل نجوی»، روزه روز عرفه و اهتمام ویژه به خواندن دعای عرفه مورد بررسی قرار می‌گیرد.
اهمیت شب و روز عرفه و اعمال آن
6بررسی سندی و محتوایی فقره آخر دعای عرفه
باید توجه داشته باشیم آن قسمت آخر به این دعا ارتباط ندارد، گرچه داراى مضامین بسیار عالیه است. وقتى که حضرت عرضه مى‌دارند: «يَا رَبِّ يَا رَبِّ يَا رَب»، دیگر همۀ درخواست‌ها عرضه شد و معلوم است که دعا تمام شد؛ حالا نمى‌دانم آن اضافه از کجا آمده1.2.3
اعمال شب عرفه
1. توبه
کسی که در این شب توبه کند مورد مغفرت الهی قرار می‌گیرد.4
2. زیارت سیدالشهداء علیه‌السّلام
شب عرفه، شب بسیاربسیار مهمى است. زیارت سیدالشهداء در شب عرفه وارد است. بزرگان، اولیاء خدا، مرحوم آقاى حداد در شب عرفه که مى‌شد زیارت سیدالشهداء علیه‌السلام را مى‌خواندند و به شاگردانشان هم خواندن این زیارت شب عرفه را دستور مى‌دادند. افرادى هم که آنجا [در کربلا] مشرّف هستند، حساب‌و‌کتابشان بسیار بسیار پُر و با نعمات و با الطاف بسیار فائزى است. خداوند همه را توفیق دهد که مشرّف باشند؛ اگر هم نه، باز مطلب به‌جاى خودش باقى است.
ولایت امام علیه‌السلام، ولایتِ سِعى است و اختصاص به جایى، دونِ جایى ندارد. آن با دل‌ها مرتبط است و دل‌هایی را که قابل و لایق باشند، به‌سمت خودش مى‌کشاند. انسان از هرجا وقتی به آن حضرت توسل پیدا کند، در حرم سیدالشهداء واقع می‌شود؛ مانند آنکه در همان‌جاست. مهم این است که انسان خود را به آن کانون متّصل کند.5
در روایات داریم که خداوند متعال در شب عرفه قبل از اینکه به حجاج نظر بیندازد، اول به زوّار سیدالشهداء نظر می‌اندازد.6
3. دعای «اللَهمَّ يا شاهِدَ كُلِّ نَجوىٰ»
مستحب است دعای «اللَهُمَّ يا شَاهِدَ كُلِّ نَجوىٰ» در این شب خوانده شود.7
اعمال روز عرفه
1.زیارت سیدالشهداء علیه‌السّلام
عن الصادق علیه‌السّلام:
مَن أتاهُ فی یَومِ عَرَفَةَ عارِفاً بِحَقِّهِ کُتِبَ لَهُ ألفُ حَجَّةٍ وَ ألفُ عُمرَةٍ مَقبولَةٍ.
«هرکس در روز عرفه به زیارت امام حسین علیه‌السّلام برود، درحالی‌که عارف به جایگاه او باشد، پاداش هزار حج و هزار عمره پذیرفته‌شده برای او نوشته می‌شود.8
- شرح حدیث عنوان بصری، جلسۀ 202 (ادامۀ مطلب):
البته مدت‌هاست که این موضوع به‌عنوان یک گمشده براى بنده است که دارم مى‌گردم و تحقیق مى‌کنم. این ذیل دعاى روز عرفه که مرحوم آقا شیخ عباس [قمی] در مفاتیح آورده و به‌واسطۀ یک نسخه از نسخه‌هاى الإقبال مرحوم سید‌بن‌طاووس آورده است، و هیچ نسخه دیگرى این ذیل را ندارد؛ فقط همان یک نسخه آن را دارد، براى بنده مسلّم است که این ذیل جزء دعاى روز عرفه نیست. اما اینکه حالا این ذیل مربوط به خود سیدالشهداء است و در جاهاى دیگر حضرت این را فرموده‌اند؟ یا اینکه این ذیل همان‌طورى که بعضى احتمال مى‌دهند، مربوط به ابن‌عطاء اسکندرى است که از بزرگان و عرفاى مصر بوده و در آن مناجات عطائیه‌اش، این کلمات آمده است؟ البته باز منسجم نیست، متفاوت است.
حالا آن شخصى که این قسمت را ملحق کرده به دعاى عرفه، در واقع از فقرات آن مناجات‌نامه ترکیب و مونتاژ کرده است. من بعید مى‌دانم خودِ ابن‌عطاء اسکندرى این کلمات را گفته باشد. به احتمال قوى و ظنّ قوى این عبارات عبارات معصوم است، منتها او آمده و در مناجات‌نامه خودش این کلمات را ذکر کرده است و اصلاً از بعضی فقراتش من که نمی‌توانم درک صحیحی داشته باشم، «إلَهى أنَا الْفَقيرُ فى غِناىَ فَكَيْفَ لا أكونُ فَقيراً فى فَقْرى» من معنای این را نمی‌فهمم چیست و به چه جهتی گفته می‌شود. حالا این چه غنایی است؟ چه فقری است؟ آیا امام علیه‌السّلام این فقر ظاهری را فقر به حساب می‌آورد؟ خلاصه دعا را نباید اضافه کرد. - شرح حدیث عنوان بصری، جلسۀ 202 و 213.
- جهت اطلاع بیشتر رجوع شود به الله شناسی، ج 1، ص 268 ـ 273.
- المراقبات، ترجمه ابراهیم محدث بندرریگی، ص 438؛ زاد المعاد، ج ۱, ص ۱۶۶؛ و رُوِيَ عن النّبيّ (صلّی الله علیه و آله و سلّم): أنَّ الدُّعاءَ في لَيلةِ عَرَفَةَ مُستَجابٌ، وَ مَن أحياها بِالعِبادةِ فَلَه أجرُ عِبادَةِ مِائَة وَ سَبعِين سَنَةً، وَ هيَ لَيلَةُ المُناجاةِ مَعَ قاضي الحاجاتِ، وَ مَن تابَ في هَذهِ اللَّيلةِ قُبِلَتْ تَوبَتُه.
- شرح حدیث عنوان بصری، جلسۀ 162 و 137.
- کامل الزیارات، ص 170؛ عن الصادق علیه‌السّلام: إنَّ اللَهَ تَبارَکَ وَ تَعالَى یَتَجَلَّى لِزوّارِ قَبرِ الحُسَینِ علیه‌السلام قَبلَ أهلِ عَرَفاتٍ وَ یَقضی حَوائِجَهُم وَ یَغفِرُ ذُنوبَهُم.
امام صادق علیه‌السّلام فرمود: خداوند تبارک و تعالى پیش از اهل «عرفات» براى زائران امام حسین علیه‌السّلام تجلى نموده و حوائج آنان را برآورده و گناهانشان را مى‌آمرزد. - إقبال الأعمال (ط ـ الحديثة)، ج2، ص 5؛ معاد شناسى، ج 3، ص 155.
- کامل الزیارات، ص 169.
- شرح حدیث عنوان بصری، جلسۀ 202 (ادامۀ مطلب):