دیدگاه آقای قاضی پیرامون حافظ و مولانا

2

بسم اللَه الرحمن الرحیم
مرحوم قاضی ـ رضوان اللَه علیه ـ سعدی شیرازی را اهل حال و سلوک نمی‌دانستند، بلکه وی را دانشمندی حکیم تعبیر می‌نمودند و می‌فرمودند: اشعار او ﴿مِمَّا لَمْ يذْكرِ اسْمُ اللَه عَلَيه﴾¹ است؛ آری یک غزل دارد که انصافاً خوب سروده است و آن این است:
به جهان خرّم از آنم که جهان خرّم از اوست *** عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست
به غنیمت شِمُر ای دوست، دم عیسی صبح *** تا دل مرده مگر زنده کنی، کاین دم از اوست
نه فلک راست مسلم، نه ملک را حاصل *** آنچه در سرّ سویدای بنی‌آدم از اوست
به حلاوت بخورم زهر که شاهد ساقیست *** به ارادت ببرم درد که درمان هم از اوست
زخم خونینم اگر به نشود به باشد *** خنک آن زخم که هر لحظه مرا مرهم از اوست
غم و شادی بر عارف چه تفاوت دارد *** ساقیا باده بده شادی آن کاین غم از اوست
پادشاهی و گدائی بر ما یکسانست *** که برین در همه را پشت عبادت خم از اوست
سعدیا گر بکند سیل فنا خانۀ دل *** دل قوی دار که بنیاد بقا محکم از اوست²
امّا ملاّی رومی را عارفی رفیع مرتبه می‌دانستند و به اشعار وی استشهاد می‌نمودند و او را از شیعیان خالص أمیرالمؤمنین علیه السّلام می‌شمردند و قائل بودند که محال است شخصی به مرحلۀ‌ کمال انسانی برسد و ولایت برای او مشهود نگردد و می‌فرموده‌اند:
«وصول به توحید فقط از ولایت است و ولایت و توحید یک حقیقت است؛ بنابراین بزرگان از معروفین و مشهورین از عرفاء که اهل سنّت بوده‌اند یا تقیه می‌کرده‌اند و در باطن شیعی بوده‌اند و یا به کمال نرسیده‌اند.»
به محیی الدّین عربی و کتاب «فتوحات مکیۀ» او بسیار توجّه داشتند و می‌فرموده‌اند:
«محیی الدّین از عرفای کاملین است و در فتوحات وی شواهد و أدلّه‌ای فراوان است که او شیعه بوده است و مطالبی که مناقض با اصول مسلّمۀ اهل سنّت است بسیار است. محیی الدّین کتاب «فتوحات مکیه» را در مکۀ مکرّمه نوشت و سپس ـ تمام آن را که مجموعاً چهار جلد است ـ اوراق آن را بر روی سقف کعبه پهن کرد، و گذارد یک سال بماند تا به واسطۀ باریدن باران مطالب باطله‌ای اگر در آن است شسته شود و حقّ از باطل مشخّص گردد. پس از یک سال باریدن باران‌های پیاپی و متناوب چون اوراق گسترده را جمع نمود، مشاهده کرد که حتّی یک کلمه هم از آن شسته نشده و محو نگردیده است.³»
1. سوره الأنعام (٦) قسمتی از آیه ١٢١.
2. کلیات سعدی، طبع محمّد علی فروغی، مطبعۀ بروخیم، قسمت مواعظ سعدی، غزلیات عرفانی، ص ١١٨.
3. برای اطلاع بیشتر پیرامون شخصیت والای محیی الدین عربی ـ رضوان اللَه علیه ـ به کتاب شریف روح مجرد ص ٣٠٩ و به همین مجموعه ج ٣ بخش محیی الدین عربی و ج ٥ بخش فلسفه و عرفان مراجعه شود. [محقّق]