امر به معروف و نهی از منکر و شرائط آن

﴿وَ تَرَى‌ كثِيرًا مّنْهُمْ يُسرِعُونَ فِى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوَ نِ وَ أَكلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يعْمَلُونَ﴾؛ «اى رسول ما، تو مى‌بينى که بسيارى از آنان (اهل کتاب) در ارتکاب گناه و ستم و خوردن مال حرام شتاب مى‌ورزند. بسيار زشت و قبيح است آنچه را که انجام مى‌دهند و بر آن استمرار دارند.»

﴿لَوْلَا ينْههُمُ الرَّبنِيُّونَ وَ الْأَحْبَارُ عَن قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَكلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يصْنَعُونَ﴾؛ «چرا ربّانيّون و علماء الهى آنان، ايشان را از گفتار حرام و مال حرام نهى نمى‌کنند. همانا بسيار زشت و قبيح است روش و سيره آنان در سکوت و عدم اظهار خلاف و سرزنش بر کار خلاف و اعمال ناشايسته.»¹

کلمه ربّانى مشتق از ربّ بمعنى پروردگار مدير و مربّى و هدايت کننده است.

به خداى متعال از اين نقطه نظر ربّ گفته مى‌شود، زيرا خلق را که بر اثر حکمت بالغه خود بيافريد آنانرا بسوى نقطه عروج و فعليّت استعدادهاى ذاتى آنان و کمالاتشان تربيت فرمود؛ و الاّ به صرف جنبه خلقت بدون استمرار نزول فيض موجب کمال، اطلاق ربّ بر پروردگار صحيح نيست.

حضرت موسى على نبيّنا و آله و عليه السّلام خطاب به فرعون مى‌فرمايد: ﴿رَبُّنَا الَّذِى أَعْطَى‌ كلَّ شَىْ‌ءٍ خَلْقَهُ‌و ثُمَّ هَدَى﴾؛ «پروردگار ما ذات مقدّسى است که خلقت و آفرينش و وجود کمالى اوّل را به ماهيّت اشياء افاضه فرمود، آنگاه به وجودات مترتّبه و کمالات متواليه و متعاقبه بر جهت خلق آنانرا تربيت و هدايت کرد.»²

و يا از قول حضرت هود على نبيّنا و آله و عليه السّلام مى‌فرمايد: ﴿مَا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذٌ بِنَاصِيتِهَآ إِنَّ رَبّى عَلَى‌ صِرَ طٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾؛ «هيچ موجود جاندارى نيست مگر اينکه خداى متعال زمام امور حيات و استمرار بقاء او را به دست قدرت و سلطه خويش قرار داده است و او را بسوى نقطه مقرّره از سير کمالى خود هدايت مى‌کند. بدرستيکه پروردگار من هميشه بر راه مستقيم و صراط متين و متقن حرکت مى‌کند.»³