امر به معروف و نهی از منکر و شرائط آن

مرحوم حاجى سبزوارى ـ رحمة اللَه عليه ـ در «منظومه حکمت» خود مى‌فرمايد:

«زمام همه امور از کائنات و هر چه که اطلاق لفظ موجود بر آن صحيح مى‌باشد به‌ دست اراده و مشيّت قاهره و مطلقه حضرت حقّ است. و جميع عالم وجود در بقاء حيات و استمرار وجود از او مدد و استفاضه دارند.»

بنابراين معنى ربّانى اينست که شخص بواسطه تعلّم علوم الهى و تربيت در راه و مسلک تقرّب به پروردگار و ادراک حقائق عالم تکوين و نظام تشريع خود را منتسب به پروردگار و ربوبيّت حضرت حقّ مى‌نمايد. بر اين اساس کلام او منبعث از حقيقت امر و کردارش ناشى از منشأ عالم قدس و خلوص و صدق خواهد بود. اين چنين شخصى در تمام اطوار و حرکات و سکناتش اسوه و الگوى طالبين حقّ و پويندگان مسير کمال مى‌باشد.

امّا در اين آيه مقصود از کلمه ربّانيّين به افرادى اطلاق مى‌شود که از جهت فهم و ادراک و قوّه تشخيص از سطح عامّه مردم فراتر و به معارف الهى و قوانين دينى اشراف بيشترى دارند. خداوند متعال اين افراد را مورد نکوهش و مذمّت قرار مى‌دهد؛ که چرا شما با وجود فهم و ادراک و تشخيص مطلب و ميز بين باطل و حقّ و وضوح صلاح و فساد براى جامعه از يک طرف، و جهل و نادانى جامعه و عدم بصيرت به حقائق و ورود در کثرات و توغّل در شهوات و ابتعاد از ممشى‌ و مسير اولياى الهى و ابراز سليقه‌هاى شخصى و اظهار آراء شيطانى و اهويه باطله از طرف ديگر، درصدد اصلاح امور اجتماع بر نيامديد، و با گفتار و اندرز و بيان حقائق و نهى از منکرات و امر به معروف و رفع مفاسد اجتماعى، آنان را به حال خود يله و رها کرديد، و صرفاً به امور شخصى خود پرداختيد و خود را از جريانات و وقايع جاريه در جامعه برکنار نموديد؛ گوئى هيچ مسؤوليتى در قبال مسائل فاسده و مفسده اجتماعى بر عهده شما نيست، و صرفاً به نظاره و تماشاى مسائل خلاف نشستيد و به صرف دورى گزيدن از اجتماع و سر بگريبان خويش فرو بردن بسنده نموديد. اين عمل شما صد در صد خلاف و متناقض با فلسفه بعثت انبياء و إنزال کتب و دعوت به راه راست و صراط مستقيم است.¹