امر به معروف و نهی از منکر و شرائط آن

به علّت آنکه نتيجه تابع أخَسِّ مقدِّمتَين است (با سين) يعنى تابع پست‌ترين از مقدّمات. و هنگامى که کارى به ظاهر در خارج از تمام شرائط حسن و زيبائى آراسته بوده ولى عامل، آن را از روى ريا و يا هواى نفس و يا مقاصد غير الهى انجام دهد، آن عمل در حقيقت زشت است نه زيبا، و اثر مفيد و نيکو از خود بجاى نمى‌گذارد، و ﴿مَا ينفَعُ النَّاسَ﴾¹ نخواهد شد، گرچه آراء و افکار عمومى آن را خوب و زيبا به شمار آورد. زيرا مناط، واقعيّت آنست که خراب است و در نزد خداوند و موقف قيامت مقبول نخواهد شد. کار زيبا از شخص زيبا صورت ميگيرد نه از شخص نازيبا، گرچه در خارج به صورت ظاهر خود را به انواع و اقسام پيرايه‌هائى از زيبائى وصله زده باشد. سرمه بر چشم کور، وى را بينا نمى‌کند؛ و وسمه بر ابروان نابينايان اثرى در ديد و نور چشمانشان بجاى نمى‌نهد.

از اينجاست که در فرقان عظيم إلهى مي‌فرمايد: ﴿يأيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا عَلَيكمْ أَنفُسَكمْ لَا يضُرُّكم مَن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيتُمْ﴾؛

«اى کساني که ايمان آورده‌ايد! بر شما باد دريافتن نفوس خودتان‌ گمراهى گمراه در صورت هدايت يافتن شما، به شما آسيبى نمى‌رساند.»²

و أيضاً مي‌فرمايد: ﴿يأيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا قُوا أَنفُسَكمْ وَ أَهْلِيكمْ نَارًا﴾؛ «اى کساني که ايمان آورده‌ايد، خودتان را و اهلتان را از آتش حفظ نمائيد!»³

و ثانياً: تمام عقلاى عالم اتّفاق دارند در دَوَران امر ميان ضرر قطعى بر خود انسان و يا بر غير انسان، جلوگيرى آن ضرر را از خود مقدّم است از دفع ضرر از غير.

البتّه تمام اين مسائل در صورتى است که ضرر وارد بر انسان بيشتر باشد از ضرر وارد بر غير و يا از منفعت حاصله براى وى. مثلاً شخصى اگر يک ميليون دينار ورشکست شد، و تمام سرمايه انسان هزار دينار است، و ميدانيم اگر تمام آن را هم بدهد و در امر خيرِ رفع ورشکستگى وى بخواهد مؤثّر باشد، مؤثّر نخواهد بود، هزار دينار در برابر هزار برابر آن کارى نمى‌کند، و علاوه بر آنکه به هيچ‌وجه اثرى در رفع نگرانى و زندان مرد ورشکسته و يا آسايش خيال منسوبان او نمى‌کند، خود اين شخص را خاک نشين نموده و عائله‌اش را دستخوش فقر و تنگدستى و نگرانى مى‌نمايد؛ در اين‌صورت بايد سرمايه خود را براى خود نگهدارد، و موجب ضرر وارد بر خود و عائله‌اش نشود.