امر به معروف و نهی از منکر و شرائط آن

تأثير بارز التفات و توجه به اين مسير در عمل انسان

همانطورى که گفتيم اين حقيقت، حقيقتى خارجى و مانند ساير حقايق تکوينى ثابت و لا يتغير است و علم اشخاص و جهلشان در بود و نبود آن دخالت ندارد، ليکن التفات و توجه داشتن‌شان هم بى‌اثر در عمل آنان نيست بلکه تاثير بارزى در عمل آنها دارد و معلوم است که يگانه مربى نفس انسان همان عمل اوست، عمل است که نفس را مطابق سنخ خود بار مى‌آورد، عمل است که اگر با واقع و نفس الامر و غايتى که ايجاد و صنع براى آن بود مطابقت و سازگارى داشته باشد نفسى که با چنين عملى استکمال کند نفسى سعيد و نيکبخت بوده و پاداش تمامى زحماتى که متحمل شده و نتيجه همه مساعيش را در مى‌يابد و در اين راه خسران و ضررى نمى‌بيند. و ما راجع به اين معنا در بسيارى از مواضع اين کتاب بطورى که جاى شبهه‌اى نماند بيان بيشترى نموده‌ايم، اينک در اينجا نيز بمنظور توضيح و مقدار مناسب اشاره به آن نموده و مى‌گوييم:

انسان مانند ساير مخلوقات موجودى است تحت تربيت الهى، به طورى که هيچ شانى از شؤون او از نظر پروردگار دور نيست کما اينکه خداى تعالى فرموده: ﴿ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيتِها إِنَّ رَبِّي عَلى‌ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ﴾¹ و اين تربيت، تربيتى است تکوينى، نظير تربيتى که خداى سبحان در غير آدميان و جميع کائنات در مسيرى که همگى بسوى خداى خود دارند اعمال نموده، و خودش فرموده است: ﴿أَلا إِلَى اللَه تَصِيرُ الْأُمُورُ﴾²و چگونگى اين تربيت بين هيچ موجودى و موجود ديگرى تفاوت ندارد، زيرا اين صراط صراطى است مستقيم، و امرى است متشابه، و شامل جميع کائنات، هم چنان که فرموده: ﴿ما تَرى‌ فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ﴾³.

و خداى سبحان سرانجامى را که کار آدمى از جهت سعادت و شقاوت و رستگارى و حرمان به آنجا منتهى مى‌شود مبنى بر احوال و نفسانياتى نموده، که آن احوال خود مبنى بر اعمالى است از انسان که به دو نوع صالح و طالح و يا تقوا و فجور تقسيم مى‌شود، کما اينکه فرموده: ﴿وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها * قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكاها * وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها﴾⁴.