امر به معروف و نهی از منکر و شرائط آن

و اين اختلاف در درک براى اين است که متذکر به اين حقيقت هر لحظه که به ياد آن مى‌افتد و متوجه مى‌شود که نسبت به خداى خويش در چه موقفى قرار دارد و نسبت او با ساير اجزاى عالم چه نسبتى است، نفس خود را مى‌يابد که منقطع و بريده از غير خداست و حال آنکه غير متذکر چنين درکى ندارد و همين متذکر هم قبل از تذکرش نفس خود را بسته و مربوط به عالم مى‌يافت و نيز مى‌يابد که در برابرش حجابهايى است که کسى را جز پروردگارش به آن حجابها مساس و دسترسى و احاطه و تاثير نيست تنها پروردگار او قادر بر رفع آن حجابها است پروردگارى که او را هم از پشت سر دفع داده و دورش مى‌کند، و هم از پيش روى بوسيله قدرت و هدايت بسوى خود مى‌کشاند، و نيز نفس خود را مى‌يافت که با پروردگار خود خلوتى دارد که مونسى و دوستى جز او برايش نيست.

اينجا است که معناى جمله‌اى که بعد از جمله: ﴿عَلَيكمْ أَنْفُسَكمْ لا يضُرُّكمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيتُمْ﴾ يعنى جمله ﴿إِلَى اللَه مَرْجِعُكمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكمْ بِما كنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾¹ و نيز معناى اين کلامش را که فرمود: ﴿أَ وَ مَنْ كانَ مَيتاً فَأَحْييناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً يمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيسَ بِخارِجٍ مِنْها﴾² به خوبى درک مى‌کند. و اينجاست که ادراک و شعور نفس عوض شده و نفس از افق شرک به موطن عبوديت و مقام توحيد مهاجرت نموده و اگر عنايت الهى دستگيرش شود و توفيق شامل حالش گردد شرک و اعتقاد به موهومات و دورى از خدا و تکبر شيطانى و استغناى پوشالى و خيالى را يکى پس از ديگرى به توحيد و درک حقايق و نزديکى به خدا و تواضع رحمانى و فقر و عبوديت تبديل مى‌نمايد. و ما گر چه از نظر اينکه موجودى خاک‌نشين و دل بسته به علايقى هستيم که ما را از درک حقايق مشغول نموده و نمى‌توانيم آن طور که بايد اين حقيقت را هم درک نماييم، و ما را مانع مى‌شود از اينکه به جاى اهتمام به فضلات اين دنياى فانى که کلام الهى در بيانات خود آن را جز لهو و لعب‌ معرفى ننموده چنان که در سوره انعام فرموده: ﴿وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ﴾³و در سوره نجم فرموده: ﴿ذلِك مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ﴾⁴ غوطه‌اى در درياى حقايق بزنيم الا اينکه اعتبار صحيح و بحث زياد و تدبر کافى ما را به تصديق کليات اين معنا بطور اجمال وادار مى‌سازد اگر چه به تفصيل آن احاطه پيدا نکنيم، (و خداوند هدايت کننده است).