امر به معروف و نهی از منکر و شرائط آن

اين بود توضيح در باره نکته‌اى که آيه مورد بحث اشاره به آن نموده است، و گويا ما در اين توضيح از حد اختصار تجاوز نموديم، بنا بر اين به همان مقدار که بيان شد قناعت نموده، بر سر اصل مطلب رفته و مى‌گوييم:

احتمالات ديگرى در معناى آيه شريفه: ﴿ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيكمْ أَنْفُسَكمْ ...﴾

ممکن هم هست آيه را به خطاب اجتماعى حمل نموده و گفت که روى سخن در جمله ﴿يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا﴾ مجتمع مؤمنين است، و در نتيجه مراد از اينکه فرمود: ﴿عَلَيۡكُمۡ أَنفُسَكُمۡ﴾ اصلاح وضع اجتماعى جامعه اسلامى و مهتدى به هدايت الهيه دين شدن و معارف دينيه و عمل صالح و شعائر عامه اسلاميه را حفظ کردن است، چنان که فرمود: ﴿وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَه جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا﴾¹و ما در تفسير آن بيان کرديم که مراد از اين اعتصام دسته جمعى، همان اخذ ه کتاب و سنت است، و نيز بنا بر اين حمل، مراد از ﴿لا يضُرُّكمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيتُمْ﴾ همانطور که گفتيم اين است که جامعه مسلمين ايمن است از اضرار مجتمعات گمراه و غير مسلمان، بنا بر اين لازم نيست مسلمين خود را به تعب انداخته و بيش از حد متعارف در انتشار و تبليغ اسلام جديت بخرج دهند، و يا مراد اين است که جائز نيست مسلمين از ديدن اينکه مجتمعات گمراه بشرى همه در شهوات و تمتع از مزاياى زندگى باطل خود فرو رفته‌اند نسبت به هدايت دينى خود دلسرد گردند، زيرا مرجع همه‌شان بسوى خداست و بزودى خداى تعالى آنان را به آنچه که کرده و مى‌کنند خبر مى‌دهد.

بنا بر اين احتمال، آيه شريفه مورد بحث جارى مجراى آيه: ﴿لا يغُرَّنَّك تَقَلُّبُ الَّذِينَ كفَرُوا فِي الْبِلادِ * مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ﴾² و همچنين آيه: ﴿وَلا تَمُدَّنَّ عَينَيك إِلى‌ ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا﴾³ خواهد بود.

در اينجا ممکن است از جمله: ﴿لا يضُرُّكمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيتُمْ﴾ از نظر اينکه منفى در آن يعنى جمله: گمراهان بشما ضرر نمى‌رسانند مطلق است، و صفت و عمل معينى از آنها نيست اين معنا را استفاده کرد که کفار هيچ وقت نمى‌توانند به جامعه اسلامى پرداخته و آن را بصورت جامعه غير اسلامى در آورند، بعبارت ديگر ممکن است معناى آيه اين باشد که: شما اى مسلمين هدايت خود را حفظ کنيد، و بدانيد که گمراهان هيچوقت نمى‌توانند با قوه قهريه خود مجتمع اسلامى شما را به يک مجتمع غير اسلامى تبديل کنند.