عنوان بصری ج4

و از وضعیتی که دارد راضی و خرسند باشد و برای آن وضعیت و موقعیت، دیگر طلب ندارد و از طلب می‌افتد!

تمرکز سالک به بالاترین نقطه کمال

 یکی از مطالبی که بزرگان و زعمای قوم در رابطه با تربیت شاگردان و برنامۀ سلوکی آنها توصیه می‌کردند و آن را از اهمّ مراتب تزکیه و کیفیّت حرکت انسان به‌سوی کمال می‌شمردند، تمرکز و حِدّت نظر و ارتکاز انسان بر بالاترین نقطۀ کمال و اوج است؛ چون به هر مقدار که به کمتر از آن اکتفا کند باخته است و خسارت برای او حاصل می‌شود!

 حقیقت ذات انسان عبارت است از وجود بَحت و بسیط و تجرّد تامّی که از ذات پروردگار نزول پیدا کرده است، و مرتبۀ وجودی انسان عبارت از همان حقیقت مجرّدۀ مرتبۀ ذات است؛ یعنی تمام موجودات عالم که مشمول قاعدۀ تکوینی سیر نزولی عالم وجود شده‌اند، هر کدام در مرتبۀ خاص و به‌خصوصی قرار دارند؛ هر کدام از ملائکه، اجنّه، موجودات عالم طبع و حیوانات، در مرتبۀ خاصّی از نزول قرار گرفته‌اند، و مراتب همۀ اینها ازنقطه‌نظر کیفیّت محدودیتِ اسماء و صفات کلّی پروردگار، مادون ذات است.

انحصار وصول به مرتبۀ فنای ذاتی در انسان

 اما در میان همۀ اینها رتبۀ انسان، رتبۀ ﴿وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي﴾¹ است. خداوند متعال در اینجا دربارۀ انسان می‌فرماید: «من او را از روح خودم خلق کردم!» درحالی‌که این تعبیر دربارۀ سایر موجودات اعم از ملائکه و اجنّه و حیوانات در قرآن نیست! تعبیر ﴿وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي﴾ عبارت است از همان حقیقت مجرّدۀ ذات که ماقبل مرتبۀ اسماء و صفات است؛ لذا این مسئله را شوخی نگیریم!

 از اینجا است که انسان می‌تواند به فنای ذاتی برسد، ولی بقیۀ موجودات نمی‌توانند؛ چون از باب قاعدۀ «کلُّ شَیءٍ یَرجِعُ إلَی أصلِه؛² هر چیزی به اصل خودش باز می‌گردد»، تهیّؤ و آمادگی مرتبۀ وجودی انسان، فنای در ذات پروردگار خواهد