عنوان بصری ج4

بود؛ اما ملائکه امکان فنای ذاتی ندارند، چون مرتبۀ آنها پایین‌تر است و مرتبۀ پایین نمی‌تواند به مرتبۀ بالاتر ـ ولو به‌قدر یک میل ـ راه پیدا کند!

 گفتار جبرائیل در معراج: «لو دَنَوتُ أنمُلَةً لاحتَرَقتُ»¹ اشاره به همین مرتبه است، نه کوتاهی در تکلیف؛ زیرا جبرائیل و ملائکه ازنقطه‌نظر تکالیف و عبادات و انجام مراتب امر و نهی پروردگار هیچ‌گونه کوتاهی ندارند! آنها عباد محض هستند و اطاعت محض می‌کنند و از این نقطه‌نظر نسبت به انسان خیلی فضیلت دارند؛ چون انسان گاهی‌اوقات عبادت می‌کند و گاهی‌اوقات مرتکب مخالفت و عصیان می‌شود و سپس توبه و استغفار می‌کند.

 ولی صحبت در این است که این اطاعت و انقیاد محض ملائکه موجب نمی‌شود که آنها از رتبۀ وجودی خود پا را فراتر بگذارند، زیرا حدّشان همین مقدار است!

ذات حق تعالیٰ، آخرین مرتبۀ ذات انسان

 اما مرتبۀ انسان بالاتر از مرتبۀ آنها است. یعنی مرتبۀ وجودی انسان مافوق مرتبۀ اسماء و صفات الهی است! به عبارت دیگر، مرتبۀ ذات انسان همان مرتبۀ ذات حق است، و آن سعه‌ای که مترتب بر این می‌شود، سعه‌ای است که اسماء کلّیه و صفات کلّیه را تحدید و درجه‌بندی می‌کند. پس رتبۀ وجودی انسان، رتبه‌ای است که هیچ یک از مراتب اسماء و صفات نمی‌تواند به آن برسد!

 در اینجا قدری عبارات را بالاتر می‌بریم و می‌گوییم: حتی اگر انسان دارای قدرت مطلقه و علم و حیات مطلق شود، و اگر انسان مجرای فیضِ جود و سخا و رحمت مطلقۀ پروردگار هم قرار بگیرد، باز هنوز به رتبۀ خودش نرسیده، باز هنوز به آن مرتبۀ دقیق که تمام اینها از آن نشئت می‌گیرد نرسیده است!

همّت عالی یعنی وصول به مرتبۀ ذات أحدی

 لذا برنامه و دستورالعمل سلوکی بزرگان به شاگردان خود، داشتن همّت عالی است! همّت عالی یعنی رسیدن به مرتبه‌ای که بالاتر از آن مرتبه‌ای متصوّر نیست!