ترجمۀ تفسیر المیزان ج 3

عادت هم سيره‌اى است مستمر، و منظور در آيه مورد بحث هم همين معنا است.

جمله: «كداب...» متعلق است به جمله‌اى تقديرى، كه جمله: ﴿لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ﴾ بر آن دلالت مى‌كند، و جمله‌ ﴿كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا﴾ منظور از «دأب» را تفسير مى‌كند.

اين جمله در واقع حال است براى دأب و تقدير كلام همانطور كه قبلا هم اشاره كرديم چنين است: «ان الذين كفروا كذبوا بآياتنا، و استمروا عليها دائبين، فزعموا ان فى اموالهم و اولادهم غنى لهم من الله، كداب آل فرعون و من قبلهم، و قد كذبوا بآياتنا»¹.

و در جمله: ﴿فَأَخَذَهُمُ اَللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ﴾ از ظاهر حرف «باء» سببيت استفاده مى‌شود چون وقتى گفته مى‌شود: «من او را به گناهش مؤاخذه كردم» معنايش اين است كه به سبب گناهش مؤاخذه كردم.

اين ظاهر حرف «باء» است و ليكن مقتضاى مقابله‌اى كه بين دو آيه شده است، و حال كفار عهد رسول را با كفار آل فرعون و قبل از ايشان مقايسه كرده، اين است كه حرف نامبرده به معناى وسيله باشد، چون قبل از آيه مورد بحث كفار را وسيله بر افروختن آتش دوزخ خوانده و فرموده بود اينان وقود آتشند، و جانشان شعله‌ور مى‌شود و با شعله‌ور شدن جانها معذب مى‌شوند، هم چنان آل فرعون و كفار قبل از ايشان كه آنان نيز به گناهان خود گرفتار شدند، و عذابى كه گريبان آنان را گرفت عين همان گناهانى بود كه مرتكب شده بودند، و مكرى كه كردند، خود آن مكر عذاب جانشان شد و ظلم خودشان عايدشان گرديد، هم چنان كه قرآن كريم فرمود: ﴿وَ لاَ يَحِيقُ اَلْمَكْرُ اَلسَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ﴾‍².

و نيز فرموده: ﴿وَ مَا ظَلَمُونَا وَ لَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ﴾‍³.

معناى «شديد العقاب» بودن خداى سبحان‌

از اينجا روشن مى‌گردد كه شديد العقاب بودن خدا به چه معنا است، چون روشن شد كه عقاب خدا چنان نيست كه از يك جهت معينى به انسان روى بياورد و در محل معينى گريبان آدمى را بگيرد، و مانند عقاب غير خدا به شرايط مخصوصى متوجه آدمى بشود، مثلا از بالاى سر و يا از پائين و يا در بعضى اماكن به انسان برسد، و انسان بتواند از آن محل يا از آن