ترجمۀ تفسیر المیزان ج 3

آنكه تشابهش از جهت مكان و يا امورى باشد كه آيه در شان آن امور نازل شده باشد، مانند آيه: ﴿وَ لَيْسَ اَلْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا اَلْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا﴾‍¹، كه در آيه معين نشده مقصود از پشت خانه كجا است، و مانند آيه‌ ﴿إِنَّمَا اَلنَّسِي‌ءُ زِيَادَةٌ فِي اَلْكُفْرِ﴾‍² كه تشخيص معناى «نسى‌ء»، براى كسى كه عادت عرب جاهليت را نمى‌داند، مشكل است.

2- آنكه تشابهش از جهت شروطى باشد كه در صحت و فساد عمل دخالت دارند، مانند شروط نماز و نكاح.

با در نظر گرفتن اين مطالب معلوم مى‌شود هيچ يك از وجوهى كه مفسرين در معناى متشابه ذكر كرده‌اند خالى از اين وجوه و تقسيم‌ها نيست، حتى آنكه گفته متشابه عبارت است از حروف مقطعه، و يا قتاده كه گفته است «متشابه» عبارت است از منسوخ، و «محكم» عبارت است، از ناسخ، و يا اصم كه گفته: «محكم» آياتى است كه در تفسيرش اتفاق نظر باشد، و «متشابه» آيات مورد اختلاف است.

و از سوى ديگر مى‌توان تمامى انحا و اقسام متشابه را در سه قسمت خلاصه كرد: اول، متشابهى است كه اطلاع بر تاويلش براى كسى جز خدا ممكن نيست، مانند وقت قيامت، و روزى كه ظهور مى‌كند، و كيفيت آن و امثال اينها...

دوم، متشابهى است كه پى‌بردن به تاويل و معرفت آن براى انسان‌ها ممكن است، مانند الفاظ غريب و نامانوس، و احكام مغلق و دقيق.

سوم، متشابهى است مردد بين دو قسم قبلى، هم احتمال دهيم همه انسان‌ها مى‌توانند به حقيقت معناى آن آگاه شوند، و هم احتمال دهيم مختص به راسخين در علم است، و ديگران دسترسى به آن ندارند.

و اين قسم سوم همان است كه رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) در دعاى خود در باره على (علیه السلام) به آن اشاره نموده و عرضه مى‌دارد: «اللهم فقهه فى الدين و علمه التاويل»³ (بار الها او را در دين فقيه ساز و تاويلش بياموز)، و نظير آن را در باره ابن عباس فرموده است، اين بود گفتار راغب در معناى محكم و متشابه، و گفتار وى عمومى‌ترين گفتار در اين بحث است، كه در آن بين عده‌اى از اقوال گذشته را جمع كرده است‌⁴.