ترجمۀ تفسیر المیزان ج 3

همانطور كه نسبت به آياتى كه نسخ شده تنها ايمان داريم كه كلام خدا است، و حكم موقتش حكم خدا است، ولى در مرحله عمل به آيات ناسخ عمل مى‌كنيم.

اين قول هم چندان با قول قبلى مغايرت ندارد، و ظاهر كلام بعضى از صاحبان اين قول اين است كه خواسته‌اند بگويند: «آيات محكم بيانگر آيات متشابه و برطرف كننده تشابه آنها است». 

و حق هم همين است چون در معناى جمله ﴿هُنَّ أُمُّ اَلْكِتَابِ﴾‍ آنها مادر كتابند عنايتى زائد بر معناى اصل هست، و اگر بنا به قول اول معناى كلمه «ام» همان معناى كلمه «اصل» بود ممكن بود بفرمايد: «هن اصول الكتاب»، آرى كلمه «ام» كه در فارسى به معناى مادر است هم، اين معنا را مى‌فهماند، كه مادر اصل فرزند است، و هم اين كه فرزند به مادر رجوع مى‌كند، چون نشو و نما و اشتقاق فرزند از مادرش بوده و در حقيقت فرزند بعضى از مادر است. پس كلمه «ام الكتاب» خالى از اين دلالت نيست. كه آيات متشابه هم براى خود مدلول و معنا دارند. اما مدلول آنها زائيده و فرع مدلول آيات محكمات است، و لازمه اين، آنست كه محكمات بيانگر متشابهات باشد.

علاوه بر اينكه متشابه بدين جهت متشابه است كه مراد و مدلولى نامعين و متشابه دارد، براى اينكه داراى تاويل است، چون تاويل همانطور كه گفتيم در آيات محكم نيز هست، اختصاصى به متشابه ندارد، و قرآن كريم بعضى آياتش مفسر بعضى ديگر است، پس متشابه هم قطعا مفسر دارد، و مفسر آن جز آيات محكم نمى‌تواند باشد.

مثال اين تفسير، آيه شريفه: ﴿إِلىَ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ﴾‍¹ است، كه آيه‌اى است متشابه، زيرا معلوم نيست منظور از نظر كردن مردم به پروردگار خود چيست، ولى وقتى ارجاع داده شود به آيه: ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ﴾‍² كه مى‌فرمايد: خداى را از هيچ جهت نمى‌توان به چيزى مقايسه كرد، و آيه: ﴿لاَ تُدْرِكُهُ اَلْأَبْصَارُ﴾‍³ معلوم مى‌شود كه مراد از «نظر كردن» و «ديدن خدا» از سنخ ديدن محسوسات به وسيله چشم نيست.

چون خداى تعالى در سوره نجم براى دل هم اثبات ديدن كرده و فرموده: ﴿مَا كَذَبَ اَلْفُؤَادُ مَا رَأىَ أَ فَتُمَارُونَهُ عَلىَ مَا يَرىَ... لَقَدْ رَأىَ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ اَلْكُبْرىَ﴾⁴، كه در آيه اول