ترجمۀ تفسیر المیزان ج 15

معنى اين آيه است كه فرموده: ﴿وَ بَدَأَ خَلْقَ اَلْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلاَلَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ﴾¹

و مؤيد اين ظاهر، قول خداى تعالى بعد از اين جمله است كه مى‌فرمايد: ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً﴾، چون اگر مراد از انسان، فرزندان آدم (علیه السلام) بود و بس، و شامل خود آدم (علیه السلام) نمى‌شد، و مراد از خلقت انسان از گل، اين بود كه نطفه فرزندان آدم (علیه السلام) هم در آغاز گل بوده، بايد - به قول بعضى - مى‌فرمود: ثم خلقناه نطفة ثم خلقنا النطفة علقة، فخلقنا العلقة مضغة... - پس خلق كرديم او را نطفه‌اى پس خلق كرديم نطفه را علقه‌اى پس خلق كرديم علقه را مضغه‌اى...

با اين بيان روشن مى‌شود اينكه بعضى‌² از مفسرين گفته‌اند «منظور از انسان جنس بنى آدم است».و قول بعضى‌³ ديگر كه گفته‌اند «منظور از انسان خود آدم (علیه السلام) است» صحيح نيست.

كلمه «خلق» - به طورى كه گفته‌اند⁴ - در اصل به معناى تقدير و اندازه گيرى بوده، مثلا وقتى مى‌گويند: «خلق الثوب» معنايش اين است كه پارچه را براى بريدن اندازه گيرى كردم. پس، معناى آيه اين مى‌شود كه: ما انسان را در آغاز از چكيده و خلاصه‌اى از اجزاى زمين كه با آب آميخته بود اندازه‌گيرى كرديم.

 ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ﴾ 

«نطفه» به معناى آبى اندك است كه بسيار اطلاق مى‌شود بر مطلق آب. و كلمه «قرار» مصدر است كه از آن معناى قرارگاه اراده شده تا مبالغه را برساند، و منظور از «قرارگاه مكين» رحم زنان است كه نطفه در آن قرار مى‌گيرد. و كلمه «مكين» صفت رحم است، و توصيف رحم به مكين يا از اين جهت است كه تمكن نگهدارى و حفظ نطفه را از فساد و هدر رفتن دارد و يا از اين باب است كه نطفه در آن، تمكن زيست دارد.

و معناى جمله اين است كه: سپس، ما انسان را نطفه‌اى كرديم كه در رحم متمكن باشد، هم چنان كه آن را در اول از خلاصه‌اى از گل درست كرديم. و اين تعبير مى‌رساند كه: ما طريق خلقت انسان را از آن شكل به اين شكل مبدل نموديم.