ترجمۀ تفسیر المیزان ج 18

پاسخ از اين سؤال ذهنى فرمود: «و اگر خدا مى‌خواست همه را يك جور خلق مى‌كرد...» (و ان شاء اللَّه به زودى روشن مى‌گردد كه چرا خدا نخواست).

﴿وَ لَكِنْ يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَ اَلظَّالِمُونَ مَا لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاَ نَصِيرٍ﴾ كلمه «لكن» به اصطلاح استدراك است، مى‌خواهد بفرمايد ممكن نيست تمامى بشر امتى واحده باشند، به اين بيان كه سنت خداى تعالى بر اين جارى شده كه مردم يكسان نباشند، و نخواسته كه يكسان و يك جور باشند، و دليل بر اينكه مى‌خواهد بفرمايد سنت هميشگى خدا چنين است، جمله‌ ﴿يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ‌﴾ است كه چون با صيغه مضارع آمده بر استمرار دلالت دارد، و مى‌فهماند كه خدا همواره چنين است، نه براى يك بار و دو بار، و گر نه مى‌فرمود: «و لكن أدخل من يشاء» و يا عبارتى نظير آن.

در اين آيه شريفه بين «من يشاء» و «الظالمون» مقابله افتاده، و اين خود مى‌فهماند كه مراد از «من يشاء» غير ظالمين است، در نتيجه معنا چنين مى‌شود: خدا غير ظالمين را داخل رحمت خود مى‌كند، و اما ظالمين يار و مددكارى ندارند. حال ببينيم منظور از «ظالمين» چيست؟ در سوره اعراف ظالمين را به معاندينى كه منكر معادند تفسير نموده مى‌فرمايد: ﴿فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اَللَّهِ عَلَى اَلظَّالِمِينَ اَلَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اَللَّهِ وَ يَبْغُونَهَا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ‌﴾¹.

و از سوى ديگر بين «داخل كردن در رحمت خود» و بين «ولى و ياور نداشتن كفار» مقابله انداخته، و مى‌فهماند آنهايى كه داخل در رحمت خدا مى‌شوند، هم ولى دارند كه وليشان خداست، و هم نصير. و در مقابل آنهايى كه ولى و ناصر ندارند داخل در رحمت او نمى‌شوند، و نيز مى‌فهماند مراد از رحمت، بهشت است، و لازمه نداشتن ولى و ناصر، جهنم است.

در نتيجه حاصل معناى آيه اين مى‌شود كه: خداى سبحان نبوت و انذار را كه نتيجه وحى است بدين جهت مقدر و مقرر كرد كه مى‌دانست به زودى يعنى در قيامت مردم دو دسته مى‌شوند، لذا مقدر كرد تا مردم از داخل شدن در زمره دوزخيان بپرهيزند.

و اگر خدا مى‌خواست همه را يك امت قرار مى‌داد و همه يك جور مى‌شدند، و در قيامت دو دسته نمى‌گشتند، و آن وقت ديگر علت و بهانه‌اى براى فرستادن انبياء و انذار خلق