ترجمۀ تفسیر المیزان ج 18

اين علت باطل را محو و حق را احقاق مى‌كند، كه داناى به دلها و منويات آنها است، و مى‌داند هر دلى چه استدعايى دارد، آيا استدعاى هدايت دارد، و يا ضلالت، اقتضاى شرح دارد، و يا ختم و مهر خوردن تا با انزال وحى و توجيه دعوت به سوى همه دلها هر يك را به مقتضاى خود برساند.

بعضى از مفسرين‌¹ گفته‌اند: در آيه مورد بحث اشعارى است به وعده به رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) كه به زودى او را يارى خواهد فرمود. اين قول خيلى بى وجه نيست.

﴿وَ هُوَ اَلَّذِي يَقْبَلُ اَلتَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ يَعْفُوا عَنِ اَلسَّيِّئَاتِ وَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ﴾ 

وقتى گفته مى‌شود «قبل منه» و «قبل عنه» هر دو به يك معنا است. در كشاف گفته: وقتى گفته مى‌شود: «قبلت منه الشي‌ء» و «قبلت عنه» اين تفاوت بين آن دو هست كه در اولى آن چيز را مبدأ قبول خود و منشا آن قرار داده، و در دومى آن شى‌ء را از وى عزل و جدا كرده‌². اين بود گفتار زمخشرى‌³.

و در اينكه فرمود: ﴿وَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ‌﴾ تحريكى است بر توبه و هشدارى است از ارتكاب گناهان. و معناى تحت اللفظى آن روشن است.

﴿وَ يَسْتَجِيبُ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصَّالِحَاتِ وَ يَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اَلْكَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ﴾ 

فاعل كلمه «يستجيب» ضميرى است كه به خداى تعالى برمى‌گردد، و جمله ﴿اَلَّذِينَ آمَنُوا...‌﴾ به طورى كه گفته‌اند⁴ در جاى مفعول نشسته و حرف جر آن حذف شده، و تقديرش «يستجيب اللَّه للذين آمنوا» است، يعنى: خداى تعالى مستجاب مى‌كند براى كسانى كه ايمان آورده‌اند. بعضى‌⁵ گفته‌اند: فاعل آن كلمه «الذين» است، ولى اين از سياق آيه بعيد است.

كلمه «استجابت» به معناى اجابت دعا است، و چون عبادت خود نوعى دعوت و