مثنوی معنوی - دفتر اول
براساس تصحیح سید حسن میرخانی
دفتر اول از کتاب شریف «مثنوی معنوی» از آثار نفیس و گرانسنگ مولانا جلالالدین محمد رومی بلخی است که با تصحیحی بر متن مصحَّح مرحوم سیدحسن میرخانی، به ساحت طالبان علم و معرفت تقدیم میگردد. برخی از مهمترین موضوعات مندرج در این دفتر: - نینامه - حقیقت عشق إلهی و کیفیت حرکت سالک در مسیر معبود. - توصیف حال عارف بِالله نسبت به دنیا. - لزوم تبعیت از ولیّ إلهی. - بیان راههای انحرافی مزوّران در مقابل مسیر حق. - معنای جبر و تفویض. - ادب حضرت آدم علیهالسلام در مقابل خداوند. - غیرت خداوند متعال در تحریم زشتیها. - تفسیر «مَن کانَ للّٰه کانَ اللٰهُ له». - بیان نفحههای الهی بر سالکان. - هدایتنیافتن معاندان. - توصیۀ پیامبر دربارۀ تقرّب به خدا با عقل. - اخلاص در عشق. - نکوهش قیاس.
مرتب سازی:
مثنوی معنوی - دفتر اول
134🔹 معنیِ «اَلتَّرکُ راحَه» گوش کن *** بعد از آن، جامِ بقا را نوش کن1 🔹 با سگان بگذار این مُردار را *** خُرد بشکن شیشۀ پندار را تفسیرِ «رَجَعنا مِنَ الْجِهادِ الأصغَرِ إلَی الْجِهادِ الأکبَر»2
ای شَهان کُشتیم ما خَصمِ برون *** مانْد خَصمی زآن بَتَر در اندرون3 کشتنِ این، کارِ عقل و هوش نیست *** شیرِ باطنْ سُخرۀ خرگوش نیست4 دوزخ است این نفس و دوزخ اژدهاست *** کاو به دریاها نگردد کمّ و کاست هفت دریا را درآشامد، هنوز *** کم نگردد سوزشِ آن خَلقْسوز سنگها و کافرانِ سنگدل *** اندر آیند اندر او زار و خَجِل5 هم نگردد ساکن از چندین غذا *** تا ز حق آید مر او را این ندا: «سیر گشتی سیر؟» گوید: «نی هنوز *** اینْت آتش، اینْت تابش، اینْت سوز»6 عالَمی را لقمه کرد و درکشید *** معدهاش نعره زنان: ﴿هَل مِن مَزيد؟!﴾7 حقْ قدم بر وی نهد از لامَکان *** آنگه او ساکن شود از کُنْ فَکان8 - طبع میرزا محمود: جام بلا.
الزّهد (احمد حنبل)، ص 12؛ رسولاللٰه صلّی اللٰه علیه و آله و سلّم فرمود: «زهد در دنیا، راحتی قلب و بدن است.»
التَّرکُ راحَة: در ترک (دنیا) راحتی است. - احیاء العلوم، ج 8، ص 13؛ رسولاللٰه صلّی اللٰه علیه و آله و سلّم: «همانا از جهادِ اصغر (جنگ با کفّار) فارغ گشته و بهسوی جهادِ اکبر و بزرگتر (جهاد با نفس) بازگشتیم.»
- خَصم: دشمن. بَتر: بدتر.
- شیر باطن: (نفس). سُخره: مقهور و بازیچه.
- زار: خوار و ذلیل. خَجِل: شرمنده.
- سوره ق، آیه 30؛ ﴿آن روز كه به دوزخ گوييم: «آيا پُر شدى؟» و او بگويد: «آيا باز هم هست؟!»﴾
اینت آتش: این است آتشم در مقابل تو. تابش: حرارت. - ﴿هَل مِن مَزيد﴾؛ ﴿آیا باز هم هست؟!﴾
- صحیح بخاری، ج 6، ص 47؛ رسولاللٰه صلّی اللٰه علیه و آله و سلّم فرمود: «کافران را در آتش میاندازند و آتش پیوسته میگوید: ”باز هم هست؟!“ تا اینکه خداوند قدمی بر آن نهد، پس آتش میگوید: ”بس است! بس است!“»
لامَکان: عالَمی مافوق مکان (ملکوت). ساکن شود: فرو نشیند. کُن فَکان: بوده باش پس خواهد بود (ارادۀ حتمی خداوند).
- طبع میرزا محمود: جام بلا.