مثنوی معنوی - دفتر دوم

دیباچۀ دفتر دوّم

بیان بعضی از حکمتِ تأخیرِ این مجلّدِ دوّم که اگر جملۀ حکمت الٰهی، بنده را معلوم شود در‌ فوائد آن کار، بنده از آن کار فرو مانَد و حکمتِ بی‌پایان حق تعالیٰ ادراک او را ویران سازد و بدان کار نپردازد؛ پس حق تعالی شِمّه‌ای از آن حکمت بی‌پایانْ مهارِ بینی او کند و او را بدان کار کِشد. و اگر او را از آن فایده هیچ خبر نکند هیچ نجنبد؛ زیرا که وی را جنبانیدن از بهر آن است که از بهر آن مصلحت آفریده شده است.¹ و اگر حکمتِ آن بر او فرو ریزد هم نتواند جنبیدن، چنان‌که در‌ بینیِ شتر اگر مهار نبوَد نرود و اگر سخت بزرگ هم بوَد نرود و فرو خسبد؛ ﴿وَ إن مِن شَي‌ءٍ إلّا عِندَنا خَزائِنُهُ و ما نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلوم﴾ خاکْ بی‌آب کلوخ نشود و چون آبْ بسیار بوَد هم کلوخ نشود، ﴿وَ السَّماءَ رَفَعَها و وَضَعَ الْميزان﴾ به میزان دهد هر چیز را نه بی‌میزان و بی‌حساب. إلّا کسانی که از عالَم خلقْ مُبَدَّل شده‌اند² و ﴿تَرزُقُ مَن تَشاءُ بِغَيرِ حِساب﴾ گشته‌اند «وَ مَن لَم يَذُقْ لَم يَدرِ!»³

عشق و محبّت را بی‌حسابْ جهتِ آن گفته‌اند که صفات حقّ است به حقیقت، و نسبت او به بنده مَجاز است؛ ﴿يُحِبُّهُم﴾ تمام است، ﴿يُحِبّونَه﴾⁴ کدام است؟! اَلحمدُ لِلّهِ حقَّ حَمْدِه، و الصّلاةُ علیٰ محمّدٍ و آلِه!