قواعد فقهیه ج2

یعنی از قوۀ درّاکۀ انسان که همان قوۀ عاقله است به قلب تعبیر شده است، مثلاً در سورۀ غافر آیۀ ٣٥:

﴿ٱلَّذِينَ يُجٰدِلُونَ فِيٓ ءَايٰتِ ٱللَهِ بِغَيۡرِ سُلۡطٰنٍ أَتَىٰهُمۡ كَبُرَ مَقۡتًا عِندَ ٱللَهِ وَعِندَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كَذٰلِكَ يَطۡبَعُ ٱللَهُ عَلَىٰ كُلِّ قَلۡبِ مُتَكَبِّرٖ جَبَّارٖ﴾.¹

مجادلۀ بدون سلطان و دلیل در آیات خدا را ناشی از پرده‌پوشی و سِتاری می‌داند که روی قوۀ مدرکۀ عاقلۀ انسان قرار داده شده است. اگر خدا بر قلوب اینها حجاب نمی‌زد آنها هم می‌فهمیدند و دیگر مجادله نمی‌کردند و راه و روش صحیح را اتخاذ می‌کردند. بنابراین اینکه الآن مجادله می‌کنند و این‌طرف و آن‌طرف حرف می‌زنند، به‌واسطۀ این است که قوۀ مدرکۀ آنها را حجاب و سِتار گرفته است و نمی‌توانند ببینند و درست ادراک کنند.

 یا در سورۀ ق آیۀ ٣٧ می‌فرماید:

﴿إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَذِكۡرَىٰ لِمَن كَانَ لَهُۥ قَلۡبٌ أَوۡ أَلۡقَى ٱلسَّمۡعَ وَهُوَ شَهِيدٞ﴾؛² «این قرآن برای کسی که قلب دارد موجب تذکر است.»

کسانی که قلب دارند، یعنی قوۀ عاقلۀ دارند، نه قوۀ مخیّله و قوۀ واهمه که وقایع مجرّده و کلّیات را ادراک نمی کند. قوۀ مخیّله فقط حواس را ادراک می‌کند و قوۀ واهمه هم صورت‌سازی این حواس است، مانند آن صوَری که در خارج وجود ندارند. وقتی می‌گویند که فلانی واهمه‌اش قوی است، یعنی صورت‌سازی می‌کند و غیر خارج را خارج جلوه می‌دهد و برای خارج، صورت درست می‌کند. ولی قوۀ عاقله آن است که حقایق مجرّده را ادراک می‌کند، نبوّت و عدالت و مبدئیّت و معاد را ادراک می‌کند، کلّیات و مسائل اخلاقی را ادراک می‌کند.

 آیۀ ﴿إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَذِكۡرَىٰ لِمَن كَانَ لَهُۥ قَلۡبٌ﴾ می‌فرماید که این مطالب را کسی ادراک می‌کند که دارای قلب باشد و پرده روی قلبش نیفتاده باشد، در قبال آیۀ ﴿ٱلَّذِينَ