عنوان بصری جلد 8

 بزرگان اخلاق، أعمالی را که سالک در دوران زندگی انجام می‌دهد تشبیه به ضرباتی کرده‌اند که حفّار بر این لایۀ محکم برای رسیدن به آب انجام می‌دهد.

احوالات مرحوم ملاّ حسین‌قلی همدانی و اهتمام ایشان در سیر و سلوک

 از جملۀ این افراد، مرحوم آخوند ملاّ حسین‌قلی همدانی بود. دو مرتبه من این داستان را از مرحوم آقا راجع به آخوند ملاّ حسین‌قلی شنیدم. مرحوم آخوند ملاّ حسین‌قلی همدانی فردی بود که در عالمِ عرفان و تربیت ضرب‌المثل است؛ یعنی از نقطه‌نظر طیّ مراتب فنا و بقا و حیازت همۀ مراتب و عوالم، از معدود افرادی که به او اشاره می‌شود و اسم او به میان می‌آید مرحوم آخوند ملاّ حسین‌قلی بود؛ از نقطه‌نظر دستگیری و استادیِ در دستگیری! آخر استاد داریم تا استاد؛ یکی به یک نحو می‌تواند دستگیری کند و به یک قِسم راه ببرد، آن دیگری به أنحاء دیگر، کیفیّات دیگر و راه‌های مختلف. مثل اینکه چطور تعلیم و تربیت و آموزش دارای شیوه‌های مختلفی است، هر از چند گاهی یک شیوه منسوخ می‌شود و بعد شیوۀ جدیدی در آموزش و پرورش مطرح می‌شود؛ همین‌طور از نقطه‌نظر دستگیری، بزرگان و اولیای خدا در کیفیّت دستگیری و ارائۀ طریق دارای شیوه‌های مختلف و کاربردهای عملیِ مختلف بودند.

 از زمره افرادی که از نقطه‌نظر استحکام در تربیت، او را در صدر اوّل این اسامی قرار می‌دهند، مرحوم آخوند ملاّ حسین‌قلی است. از جمله افرادی که از نقطه‌نظر کثرت شاگرد، وقتی که رتبه‌بندی می‌کنند مرحوم آخوند ملاّ حسین‌قلی رتبۀ اوّل را دارد. ایشان سیصد شاگرد وارسته داشت؛¹ یعنی شاگردی که از مرتبۀ نفس عبور کرده بودند یا اینکه مراتبی را طیّ کرده بودند. و هیچ فردی در عالم اسلام مانند مرحوم