رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
106حضرت در اینجا می‌فرمایند: قرآن را به صوت حَسَن بخوان و به آن ترجیع بده!
اشکال مخالفین مبنی بر تعارض روایت علیّ بن أبی‌حمزه با روایات نهی از تغنّی بِالقرآن
این روایت از نظر برخی1 مورد خدشه و اشکال قرار گرفته است:
یکی به‌خاطر وجود علیّ بن أبی‌حمزه است؛ البتّه جواب دادیم که این روایت در زمان تحَسُّن حال او بوده است.
دوم اینکه این روایت را با بعضی از روایات دیگر، معارض دانسته‌اند.2 یکی از آن روایات معارض، روایت کلینی از علیّ بن محمد است که می‌رسد به:
[عبدِ‌اللَهِ بنِ سِنانٍ عن أبی‌عَبدِ‌اللَهِ علیه السّلام قال]: قال رسول اللَه صلّی اللَه علَیه و آله و سلّم: «اِقرَءوا القُرآنَ بِألحانِ العَرَبِ و أصواتِها و إیّاکُم و لُحونَ أهلِ الفِسقِ و أهلِ الکَبائِرِ فَإنّه سَیَجی‌ءُ مِن بَعدیَ أقوامٌ یُرَجِّعونَ القُرآنَ تَرجیعَ الغِناءِ و النَّوحِ و الرَّهبانیةِ، و لا یَجوزُ تَراقیَهُم، قُلوبُهُم مَقلوبَةٌ و قُلوبُ مَن یُعجِبُه شَأنُهُم.»3
این روایت در مجمع البحرین هم وجود دارد4 و شیخ بهایی هم این مطلب را نقل کرده است.5
روایت دیگر، روایتی است که از طریق عامه است:
عن حُذَیفَةَ بنِ الیَمانِ قال: قال رسول اللَه صلّی اللَه علَیه و آله و سلّم: «اِقرَءوا
- غنا ـ موسیقی، ج ١، رسالة فی الغناء، شیخ حرّ عاملی، تمام رساله به این مسئله اختصاص یافته است.
- همان، ص ١٢٤ و ١٢٥.
- الکافی، ج ٢، ص ٦١٤. ترجمه:
«امام صادق علیه السّلام فرمودند: رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم فرمودند: ”قرآن را با لحن وآهنگ کلام عرب بخوانید! و برحذر باشید از لحن اهل فسق و گناهان کبیره! همانا پس از من اقوامی خواهند آمد که قرآن را به‌مانند لحن و آهنگِ آوازخوانی و نوحه‌سرایی‌ها و رهبانیت می‌خوانند که این قرآن از ترقوّۀ آنها هم عبور نخواهد کرد! همانا دل‌هایشان و نیز دل‌های آن کسانی که امر ایشان را پسندیده دارند، وارونه است.“» (محقق) - مجمع البحرین، ج ٤، ص ٣٣٤.
- کشکول، ج ٢، ص ٥.