رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
119می‌توانیم بگوییم شرب خمر در مجلس عروسی مباح است و در مجلس غیر عروسی حرام است؟! مثل‌اینکه اگر موسیقی در جمهوری اسلامی زده شود حلال است؛ اما اگر در کشور دیگری مثل پاکستان و یا در خود مکّه و مسجدالحرام زده شود حرام می‌شود، چون آنجا حکومت اسلامی نیست!1 اینها احکامی است که ما ادلّۀ آن را نفهمیدیم!
روایت دیگر از امام باقر علیه السّلام است که می‌فرمایند:
[عن أبی‌بَصیرٍ قال:] سَألتُ أباجَعفَرٍ علیه السّلام عن کسبِ المُغَنّیاتِ فَقالَ: «الّتی یدخُلُ عَلَیها الرِّجالُ حَرامٌ، و الّتی تُدعیٰ إلَی الأعراسِ لَیسَ بِه بَأسٌ.»2
یعنی آن غنائی که در مجلس لهو و لعبی باشد که رجال و مردان در آن داخل می‌شوند حرام می‌شود! پس امام علیه السلام نگفته است که آن زن لحن خود را در مجلس اعراس عوض کند، بلکه لحن یکی است، یعنی یک شعر و یک غزل است که اگر همراه با رجال باشد حرام می‌شود و اگر همین غزل و قصیده در مجلس عروسی باشد
- ← فنزَلتُ عَلیٰ رجُلٍ أعرِفُه و لا أعرِفُه بِشَی‌ءٍ مِن اللَهوِ فَإذا جَمیعُ المَلاهی عِندَه! و قَد وقَعتُ فی أمرٍ ما وقَعتُ فی مِثلِه! فقالَ لَه: ”أحسِن جِوارَ القَومِ حتّی تَخرُجَ مِن عندِهم!“ فقالَ: یا ابنَ‌رسولِ‌اللَهِ، فَما تَریٰ فی هذا الشّأنِ؟ قالَ: ”أمّا القَینَةُ الّتی تُتَّخَذُ لِهٰذا فحرامٌ، و أمّا ما کان فی العُرسِ و أشباهِه فلا بَأسَ به.“» ترجمه:
«مردی از شیعیان امام باقر علیه السلام نزد حضرت آمد و گفت: «ای پسر رسول خدا، به مدینه آمدم و بر فردی که او را می‌شناختم وارد شدم و او را مرتبط با هیچ‌گونه لهوی نمی‌شناختم اما دیدم که همۀ انواع وسایل لهو نزد او است! و در حالتی گرفتار شدم که تاکنون چنین برایم اتّفاق نیفتاده بود. حضرت به او فرمود: ”با قوم هم‌صحبتی نیکو باش تا اینکه از نزد آنها بروی!“ گفت: ای فرزند رسول خدا، در این‌باره نظر شما چیست؟ حضرت فرمود: ”اما کنیز خواننده‌ای که برای این کار می‌گیرند حرام است، و اما آنچه در عروسی و مانند آن است اشکالی ندارد.“» (محقق)
دانشنامه آیةاللَه خمینی، ج ٧، ص ٥١٣. روزنامۀ کیهان، تاریخ ١١/٠٢/١٣٧٠. - الکافی، ج ٥، ص ۱۱٩. ترجمه:
«ابوبصیر گوید: از امام باقر علیه السّلام دربارۀ اجرت و مزد زنان آوازه‌خوان سؤال کردم، حضرت فرمود: ”مزد آن زن آوازه‌خوانی که مردان بر او وارد شوند حرام است؛ ولی اگر برای عروسی‌ها او را دعوت می‌کنند اشکالی ندارد.“» (محقق)
- ← فنزَلتُ عَلیٰ رجُلٍ أعرِفُه و لا أعرِفُه بِشَی‌ءٍ مِن اللَهوِ فَإذا جَمیعُ المَلاهی عِندَه! و قَد وقَعتُ فی أمرٍ ما وقَعتُ فی مِثلِه! فقالَ لَه: ”أحسِن جِوارَ القَومِ حتّی تَخرُجَ مِن عندِهم!“ فقالَ: یا ابنَ‌رسولِ‌اللَهِ، فَما تَریٰ فی هذا الشّأنِ؟ قالَ: ”أمّا القَینَةُ الّتی تُتَّخَذُ لِهٰذا فحرامٌ، و أمّا ما کان فی العُرسِ و أشباهِه فلا بَأسَ به.“» ترجمه: