رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
124دلیل نقل معنایی غناء به معنای مصطلح
در زمان امام باقر و امام صادق علیهما السلام به‌واسطۀ گسترش فساد در بغداد و شهرهای دیگری که عاصمۀ مسلمین بود، و تشکیل مجالس لهو و لعب و شیوع آن در منازل عدیده و در جاهای دیگر، غناء به غنائی مصطلح شد که مقترن با مجالس موسیقی و دخول رجال بر زن‌ها باشد.1 روایاتی هم که دلالت بر حرمت می‌کند، این
- تاریخ التمدن الإسلامی، جرجی زیدان، ج ٥، ص ٥٥٣ و ٥٥٦:
«و لمّا تَولَّی الخلافةَ اصحابُ اللَهوِ و القَصفِ أخذَ الغناءُ فی الانتشار، و أوّلُ مَن أباحَهُ و نَشّط‍‌َ أهلَه یزیدُ بنُ معاویة؛ ففی أیّامِ هذا (سنةَ٦٠ ـ ٦٤ الهجریة القمریّة) ظهرَ الغناءُ فی مکةَ و استُعمِلَت المَلاهی لِأنه کان صاحبَ لهوٍ و طَرَب، و تفشَّی الغناءُ الجدیدُ فی الحجاز و لا سیّما المدینة. و ما زال محصورًا فیها تقریبًا حتّیٰ أفضَت الخلافةُ إلَی الولیدِ بنِ یزیدِ بنِ عبدالملک (سنة ١٢٥ ـ ١٢٦ الهجریّة) و کان صاحبَ شراب و لَهوٍ مع تَهَتّک و خَلاعَة، فبَعث إلَی المدینةِ فی استقدامِ المُغَنّینَ إلیه فی دمشقَ فَأخذ الغناءُ فی الانتشار فی بلادِ الإسلامِ مِن ذلک الحین....
و المَرجِعُ فی ذٰلک إلَی الخلفاء و الأُمَراء، لِأنّ الناسَ علیٰ دینِ مُلوکهم و لا سیّما فی الحکم المطلق، فإذا أحبّ الخلیفةُ الغناءَ أحبَّه رجالُ دولته. فراجَت بَضاعَتُه و کثُر المُغَنّون و المُغنّیاتُ حتَّی اشتغل الخلفاءُ و أهلُهم به و تعلّموا الضّربَ علیٰ آلاته.
و اوّلُ مَن دُوِّنَت صنعتُه به عُمَرُ بنُ عبدُ‌العزیز فی أیام إمارته علَی الحجاز، ثمّ الولیدُ بنُ یَزید و له أصواتٌ اشتهرَت عندَهم، و اشتغل جماعةٌ من خلفاء بنی‌العباس بصناعة الألحان و التلحین، أشهرُهُم الواثقُ و المُنتصر و المُعتَزّ و المعتمد و المعتضد. أمّا أبناءُ الخلفاء فأوّلُ مَن دُوِّنَت صنعتُه فیه إبراهیم بن المهدی و أبوعیسی بن الرشید و عبداللَه بن موسَی الهادی و عبداللَه بن محمّد الأمین و أبوعیسیٰ بن المتوکّل و عبداللَه بن المعتزّ و غیرُهم. فَقِس علیٰ ذٰلک ما کان فی زمن بنی‌أُمیّة، و لا سیّما فی عصرِ الاضمحلال، حتّی کانوا یَحمِلون المُغَنّین و آلاتِهم فی أسفارهم ولو إلَی القِتال! فقد وَجدوا فی مُعَسکَرِهم لمّا ظفرَ به العبّاسیّون بنَواحی إصبَهان (سنةَ ١٣١ الهجریة) ما لا یُحصیٰ من البَرابط و الطنابیر و المزامیر.» ترجمه:
«وقتی اهل لهو و لعب، خلافت را به‌دست گرفتند کم‌کم غناء در میان مردم رواج یافت. اولین کسی که غناء را مباح کرد و اهل غناء را نشاط و سر و سامانی داد، یزید بن معاویه بود، به‌گونه‌ای که در ایام خلافت او (سنۀ ٦٠ الی ٦٤ هجری قمری) غناء در مکه ظاهر شد و آلات لهو و لعب مورد استفادۀ مردم قرار گرفت، زیرا او (به‌عنوان خلیفۀ مسلمین) اهل لهو و لعب و طرَب و خوش‌گذرانی بود. این غناء به‌عنوان پدیده‌ای نوظهور در حجاز و به‌خصوص در مدینه انتشار یافت. در ابتدا غناء ←
- تاریخ التمدن الإسلامی، جرجی زیدان، ج ٥، ص ٥٥٣ و ٥٥٦: