رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
130عَلَیکَ لَو اشتَرَیتَها فَذَکَّرَتکَ الجَنّةَ؟!»1
معنای «لها صوتٌ» یعنی همان مغنّیه! خود مرحوم صدوق در اینجا بیانی دارد و می‌فرماید:
یعنی بقرائةِ القرآنِ و الزُّهدِ و الفَضائلِ الَّتی لیسَت بغِناءٍ؛ فأمّا الغِناءُ فمَحظورٌ!2
البتّه در مطلب ایشان جای ایراد و اشکال است: آن کسی که جاریه‌ای می‌خرد، اگرچه ممکن است که برای قرائت قرآن و امثال‌ذلک بخرد، ولی همان‌طور هم ممکن است برای خواندن شعر بخرد. چه اشکالی دارد که جاریه‌ای با غنای خود و با اشعاری که دارد مصداق «فَذَکَّرَتکَ الجَنّةَ» باشد؟! این مطلب با آن غناء منافاتی ندارد!
تحلیلی دقیق دربارۀ غنای مغنّیه در أعراس و برای شوهر
هم‌چنین وقتی اشکالی ندارد که جاریه‌ای در مجلس عروسی شرکت کند و بخواند، به طریق أولیٰ اگر این جاریه، زن یا کنیز انسان باشد اشکالی نخواهد داشت! چون در تفصیلی که نسبت به کیفیت ترجیع بیان شد گفتیم که خود لحن صدا و صدای قشنگ همراه با ترجیع [غیر غناء] اشکالی ندارد؛ ولی کیفیت ترجیعِ غناء کدورتی دارد که مخصوص به مجالس غناء است، یعنی علاوۀ بر اینکه خود این مجلس غناء مجلس لهو است، آن کیفیت صدای غناء هم صارف به جنبۀ حیوانیت و ظلمانی است. اما همین کیفیت صدا در مجلس عروسی استثناء می‌شود.3 بنابراین وقتی اشکالی نداشته باشد که زن در مجلس عروسی بخواند درحالی‌که زن‌های غریبه (غیر از شوهرش) در آنجا هستند، به‌طریق أولیٰ در جایی که زن برای شوهر بخواند حلال است.
حتی همین مسئله دربارۀ رقص در مجالس هم مطرح است؛ یعنی مسئلۀ غناء با این قضیّه فرقی نمی‌کند. یک وقت رقصی عادی است و موجب ریبه نمی‌شود، مثلاً می‌چرخند و دست می‌زنند و امثال‌ذلک. اما یک وقت این‌طور نیست، بلکه خود رقص
- من لا یحضره الفقیه، ج ٤، ص ٦٠. ترجمه:
«شخصی از امام سجاد علیه السّلام دربارۀ خریدن کنیز خوش‌صدا (آوازه‌خوان) پرسید، حضرت فرمود: ”چه اشکالی دارد که او را خریداری کنی و تو را به یاد بهشت بیندازد؟!“» (محقق) - همان.
- ص ١٢٦.
- من لا یحضره الفقیه، ج ٤، ص ٦٠. ترجمه: