رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
141قرآن بر نفس او نازل شده است، ابن‌مسعود را به قرائت قرآن امر می‌کند و حضرت گریه می‌کند! این همان «تغنَّوا بِالقرآن»1 است.
در بعضی از ألحان ممکن است آن لحن حتی مُبکی هم نباشد، ولی آن کیفیت صدا به اندازه‌ای جمیل و حَسن باشد که انسان را از خود بی‌خود کند؛ ولی باز آن غنای متعارف نیست. غنای متعارفی که منهیّ است عبارت است از همین ارتفاع و انخفاضی که مربوط و متعلّق به مجالس غناء است و موجب کدورت می‌شود.
همان‌طور که گفتیم،2 در روایت داریم که وقتی حضرت علیّ بن الحسین علیهما السلام قرآن می‌خواندند اصلاً افراد غش می‌کردند و صعقه برای آنها پیش می‌آمد!3
روایات متعارض با روایات جواز غناء در قرآن
در قبال این مسئله، روایت أشراطُ السّاعة است که روایت معروفی است و در معاد شناسی هم آمده است.4 در این روایت می‌فرماید:
حضرت رسول خدا در مسجدالحرام به کعبه تکیه داده و متّکی به آن بودند و راجع به أشراطُ السّاعة مطالبی می‌فرمایند: «إنّ مِن أشراطِ القیامَةِ، إضاعَةَ الصّلاةِ و اتِّباعَ الشّهَواتِ و المَیلَ مَعَ الأهواءِ.» بعد ادامه می‌دهند تا به اینجا می‌رسند: «فَعِندَها یَکونُ أقوامٌ یَتَعَلَّمونَ القُرآنَ لِغَیرِ اللَه و یَتَّخِذونَه مَزامیرَ، و یَکونُ أقوامٌ یَتَفَقَّهونَ لِغَیرِ اللَهِ... و یَتَغَنَّونَ بالقُرآن!»
سلمان سؤال می‌کند: «و إنّ هذا لکائنٌ یا رسول اللَه؟!»
- تذکرة الحفّاظ، ذهبی، ج ٢، ص ٤٩١.
- رجوع شود به ص ٤٦.
- الکافی، ج ٢، ص ٦١٥.
- معاد شناسی، ج ٤، ص ٧ ـ ٢٣.