رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
27و الغانیَة مِنَ النَّساء الّتی غَنیَت بِالزّوج... و غَنیَتِ المَرأةُ بِزوجِها غُنیانًا، أی استَغنَت... و الغانیَةُ مِنَ النَّساء الشّابَّةُ المُتَزَوَّجة، و جَمعُها غَوانٍ.1
یک معنا برای «غانیَه» عبارت است از زنی که به‌واسطۀ زوج، غنیّ می‌شود. چون وقتی که زن تزویج کند غیر محتاج و مستغنیةٌ عَنِ الغیر است. گویا در زن قبل از ازدواج و قبل از اینکه شوهر کند، نقاط ضعف و نقصان وجود دارد و بعد از ازدواج و وقتی که شوهر می‌کند جمیع نقاط ضعف و مراتب نقصان او مرتفع می‌شود، لذا دیگر احتیاجی به غیر ندارد. زن همین‌طور است! زن نیاز دارد که یکی او را تکفّل و حضانت کند، و شوهر و زوج با حضانتش این نقاط ضعف را از بین می‌برد.
معنای دیگری که برای «غانیه» است:
اَلّتی غَنیَت بِحُسنِها و جمالِها عن الحَلی (یا عن الحُلیّ یا عن الحُلیٰ).2
یعنی این زن به‌واسطۀ جمالش مستغنی از حُلیّ است و از زیور و زینت استغناء دارد. شاعر می‌گوید:
و أعشِقُ کَحلاءَ المَدامِعِ خِلقَةً *** لِئلّا أریٰ3 فی عَینِها مِنّةَ الکُحلِ4 بالأخره بعضی باید با بزک‌کردن و امثال‌ذلک خود را قالب کنند، ولی بعضی نیاز و احتیاجی به کُحل و امثال‌ذلک ندارند.5 لذا به زنی که «غَنیَت بِحُسنِها و جمالِها
- همان، ص ١٣٨.
- همان، ص ١٣٨.
- خ.ل: یری، تری.
- رجوع شود به یتیمة الدّهر، ج ٤، ص ٥١٥؛ ریحانة الأدب، ج ٣، ص ٢٧٧.
- شخصی می‌گفت: «اگر مسائل مربوط به تزویج و اختیار زوجه که در روایات طرح شده است که مثلاً چشم و جمال و اخلاق زن این‌طور باشد، صحیح باشد* در این‌صورت بقیّۀ زن‌ها چه باید بکنند؟ آیا بقیّه باید معطّل بمانند؟!»
گفتم: «خدا برای کسی هم که این‌طور نیست زوجی می‌رساند!»**
* وسائل الشیعة، ج ٢٠، ص ٥٦ ـ ٦٠.
** الکافی، ج ٥، ص ٣٣٦:
«عن أبی‌عَبدِاللَهِ علیه السّلام قالَ:... فَقالَ رسول اللَه صلّی اللَه علَیه و آله و سلّم: ”إنّ اللَهَ تَبارَکَ و تَعالیٰ لَم یَخلُقکَ حَتّی خَلَقَ لَکَ ما یَحتَمِلُکَ مِن شَکلِک...!“» ترجمه:
«امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم فرمود: ”همانا خداوند تبارک و تعالیٰ تو را نیافریده مگر آنکه کسی را که می‌تواند شکل تو را تحمّل کند خلق نموده است.“» (محقق)