رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سال‌های ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع به‌طور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار داده‌اند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار نداده‌اند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفته‌اند، به‌علاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ داده‌اند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. هم‌چنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانه‌های گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوق‌الذکر می‌باشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
961
- ← ندارد. آنچه اشکال و ایراد دارد این است که حال انسان از حالت عادی به حالت شهوانی و حیوانی تبدیل بشود؛ وإلاّ صرف فراز و نشیب و بم و زیر دادن به صدا، خودش یک فن است که باعث ترجیع می‌شود. این اشکالی ندارد و مسئله‌ای نیست.
یک روز مرحوم علامه برای مجلس فاتحۀ مرحوم آقا شیخ عباس مشکوری ـ خدا رحمتش کند ـ به مسجدی در [طهران]، قلهک، اول خیابان دولت، رفته بودند. مرحوم آقا شیخ عباس مشکوری آنجا نماز می‌خواند. ایشان پسر مرحوم آقا شیخ حسین مشکوری در نجف بود. آدم خوبی بود و پدرش هم از افراد خیلی اهل زهد نجف بود و در صحن نماز می‌خواند و بزرگان نجف به نماز ایشان می‌آمدند. مرحوم آقا شیخ حسین مشکوری معروف به زهد و صلاح بود، البته نه زهد خشک‌مقدسی.
... در آن مسجد مداحی بود که الآن هم هست. ایشان مداح معروفی است. البته از این افرادی نیست که امروزه این‌طرف و آن‌طرف می‌روند، بلکه برای خودش حساب‌وکتاب دارد. به نظر من ایشان شخص سنگین و موقّر و فرد صالحی است. مرحوم علامه که به این مسجد رفتند، تعبیرشان این بود: ”آسید محسن، نمی‌دانی این مداح چه طوری می‌خواند! این صدا را بالا می‌آورد و پایین می‌آورد و بم به صدا می‌داد و... .“
ایشان فی‌المجلس ده شب او را برای مسجد خودشان (مسجد قائم) دعوت کردند. تا آن موقع او را ندیده بودند. بعد در مسجد وقتی می‌خواند، می‌گفتند: ”این یک دهم آن چیزی که در آنجا می‌خواند نیست!“ حالا شاید آن مسجد فضایش طوری بود یا جمعیت و فضا و حال و... طوری بود که ایشان می‌گفتند: ”این نحوی که الان هست، مثل آن نشد! آن یک چیز دیگر بود!“
می‌خواهم بگویم که نظر خود مرحوم آقا هم به این خشکی نبود. خود ایشان وقتی که راجع به ”تغنّوا بِالقرآن“ صحبت می‌کردند، می‌گفتند: ”اصلاً غناء یعنی بالا و پایین و ترجیع دادن و فراز و نشیب دادن به صوت و آن را زیبا جلوه دادن!“ مگر زیبایی بد است؟! اگر چیزی قشنگ باشد، مثلاً یک گل یا یک صدا زیبا باشد، آدم خوشش می‌آید! بالأخره زیبایی بد نیست! منتها مثل‌اینکه در خلقت بعضی‌ها مسائلی کم و زیاد شده و مسائل و خشک‌مقدسی‌های خاصی هست [که به این زیبایی‌ها می‌گویند] که این اشکال دارد، آن اشکال دارد، آن یکی حرام است!
تلمیذ: روایتی هست که در آخرالزمان قرآن را با غناء می‌خوانند! این حمل بر غنای با موسیقی می‌شود؟
استاد: بله، با موسیقی است. الآن این مسئله شروع شده و مدتی است که کم‌کم دارند قرآن را در بعضی کشورهای خارجی، مثل مالزی و اندونزی و در بعضی از گروه‌ها همین‌طور می‌خوانند. این ایرانی‌ها هم که ماشاءاللَه از اینها عقب نیستند و اینها هم همین‌طور قرآن را با دستگاه و تار و سه‌تار و... می‌خوانند و چند نوع آلات موسیقی به کار برده می‌شود. ←
- ← ندارد. آنچه اشکال و ایراد دارد این است که حال انسان از حالت عادی به حالت شهوانی و حیوانی تبدیل بشود؛ وإلاّ صرف فراز و نشیب و بم و زیر دادن به صدا، خودش یک فن است که باعث ترجیع می‌شود. این اشکالی ندارد و مسئله‌ای نیست.