
رسالۀ غناء و موسیقی
بررسی فقهی حرمت غنای لهوی و موسیقی
این رسالۀ فقهی دروس خارج فقه عالم ربانی و عارف صمدانی مرحوم آیةاللَه حاج سیّد محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدس سرّه ـ در سالهای ١٤٢٠و ١٤٢١ ه . ق در حوزه علمیه قم است که موضوع غناء و موسیقی را از نگاه احکام شرع بهطور مبسوط مورد تحلیل و بررسی قرار دادهاند.امتیاز این رساله بر سایر نوشتجات در این است که مؤلّف محترم ـ قدس سره ـ جنبۀ إسقاط تکلیف از دوش مکلف را در استنباط احکام ـ که امروزه بسیار رایج است ـ محور توجه خود قرار ندادهاند؛ بلکه ایصال به واقعیت حکم شرعی در جنبۀ ارتباط عمل با نفس مکلف و اتّصال انسان به عالم ملکوت و تأثیر غناء و موسیقی در رشد یا افول انسان را ملاک استنباط در نظر گرفتهاند، بهعلاوه اینکه در تجزیه و تحلیل مسئله، فقط به قواعد متعارف اصولی و رجالی اکتفا ننموده و شواهد و قرائن مختلف تاریخی، فرهنگی و... در زمان صدور آیات و روایات را نیز در نظر گرفته اند.1 ایشان با بررسی شواهد مختلف به سؤالی که در ذهن بسیاری از افراد مطرح است که آیا در عصر صدور روایاتِ حرمتِ موسیقی، فقط موسیقی لهوی محل ابتلا بوده، پس ادلۀ حرمت ناظر به این نحوه از موسیقی است، یا اینکه ادلۀ حرمت شامل همۀ اقسام موسیقی است، به بهترین نحو پاسخ دادهاند. از دیگر امتیازات این رساله این است که تفصیل حکم موسیقی بر اساس مشترک بودن یا مختص بودن آلات آن به موسیقی لهوی را ـ که در فتاوای معاصرین مطرح است ـ به نحو فنی مورد بررسی قرار داده و رد کرده است. همچنین مسائل جانبی مرتبط با موسیقی، مثل حکم استفادۀ رسانههای گروهی از موسیقی یا مجالس غناء و موسیقی (کنسرت) و خریدوفروش آلات آن و... نیز بیان گردیده است. امتیاز دیگر این رساله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غناء و موسیقی و بررسی مواردی که از این دو عنوان در لسان شارع از حکم حرمت مورد استثناء قرار گرفته است، با نگاه فوقالذکر میباشد.
رسالۀ غناء و موسیقی
97تأثیر جوانب مختلف صوت حَسن در مقرّبیت یا مبعّدیت آن
مسئلۀ دیگر در اینجا وارد شدن در بحث ملاهی و عالم حیوانیّت است که آن مطلب دیگری است. صدای خوب، خوب است؛ اما گاهی اوقات میبینیم که همین صدای خوب وقتی با نوعی آهنگ خاص خوانده میشود اثر عکس دارد و انسان را در عالم حیوانیّت و عالم شهوانی و امثالذلک میاندازد. حتی ممکن است با این صداها مرتکب خیلی از مسائل کذایی هم بشود! بهخاطر همین است که شارع از اینها نهی کرده است. اینها حتی اگر در تلطیف نفسی هم بیتأثیر نباشد باز نمیتوانیم بگوییم حلال است، چون در کنارش یک اثر مخرّب هم دارد.1
بهعنوانمثال خوانندۀ زنی که اشعار ابنفارض میخواند، از این نقطهنظر که صدای زن است تأثیر سوء دارد و حرام است،2 در عینحال ممکن است آن تجرّد هم
- ← اما غناء به این نحوه مسئلهای نیست. بله، یک وقت قرآن را از آن حال عادی خودش تبدیل میکنند به ریتمی که آن ریتم اصلاً هیچ نوع سازگاری ندارد! چون هر چیزی حال خودش را دارد! و این را هر کسی میفهمد. ولی اینکه یکدفعه صوت را پایین بیارند، بعد یکدفعه بالا ببرند، این مسخرهبازی است! معلوم است که خود فطرت انسان هم از این نحوه قرائت قرآن نفور دارد. اما اینکه در یک ریتم خاص باشد و فراز و نشیب داشته باشد اشکالی ندارد، بلکه همۀ قاریهای قرآن به این کیفیت انجام می دهند و اصلاً بهطورکلی قاعده بر این نحوه است و تأثیرش هم زیاد است.»
ولایت فقیه در حکومت اسلام، ج ١، ص ١٢٢:
«موسیقی علمی است که دارای موضوع صحیحی است و براساس آن تعلیم خاص با آهنگهای مختلف، اثرهای خاص بر روح انسان ایجاد میکند؛ انسان را به گریه میاندازد، به خنده میآورد، دیوانه میکند. اثرهای واقعی بر او مترتّب است. ولی شرع، این را برداشته و نفی کرده و حرام نموده است. حال ما نمیتوانیم بگوییم: ”چون واقعیّت دارد، پس حلال است.“ بین حلال و واقعیّت فرق بسیار است. خیلی چیزها در خارج واقعیّت دارد، ولیکن در شرع ممنوع است. شرع میگوید: ”باید از این طریق بروی و به واقع برسی!“» - البته اگر با آن زن خواننده عقد خوانده شود آن اثر سوء مرتفع میشود، چون مسئلۀ ازدواج یک مسئلۀ تکوینی است و تأثیر تکوینی دارد. این مسئله اعتباری نیست و این الفاظ عقد، ابزار است. به عنوان مثال نگاهی که قبل از ازدواج به یک زن میکنید نسبت به نگاهی که بعد از ازدواج به او میکنید، زمین تا آسمان تفاوت دارد! آن نگاهِ قبل از ازدواج کدورت میآورد.
- ← اما غناء به این نحوه مسئلهای نیست. بله، یک وقت قرآن را از آن حال عادی خودش تبدیل میکنند به ریتمی که آن ریتم اصلاً هیچ نوع سازگاری ندارد! چون هر چیزی حال خودش را دارد! و این را هر کسی میفهمد. ولی اینکه یکدفعه صوت را پایین بیارند، بعد یکدفعه بالا ببرند، این مسخرهبازی است! معلوم است که خود فطرت انسان هم از این نحوه قرائت قرآن نفور دارد. اما اینکه در یک ریتم خاص باشد و فراز و نشیب داشته باشد اشکالی ندارد، بلکه همۀ قاریهای قرآن به این کیفیت انجام می دهند و اصلاً بهطورکلی قاعده بر این نحوه است و تأثیرش هم زیاد است.»
