رسالۀ غناء و موسیقی

وجود داشته باشد. بنابراین در عین‌اینکه آن تجرّد وجود دارد یک اثر سوءِ دیگر و یک نوع کدورتی هم در ضمن این تجرید به‌وجود می‌آورد که مبعِّد است؛ یعنی از نقطه‌نظر تعلّق، تعلّقات را کم می‌کند و این حالت را دارد که نفس را در مرتبه‌ای پایین می‌آورد، ولی از نقطه‌نظر کشش روحی، جلوی آن را می‌گیرد!

هیچ منافاتی ندارد که مسئله‌ای در دو جنبۀ مخالف بلکه در جنبه‌های مختلفِ نفس انسان با یکدیگر حرکت کند. من‌باب‌مثال افرادی که اهل ریاضت هستند این ریاضت‌ها حتی اگر غیر شرعی باشد، ولی بالأخره نفسِ آنها را از نقطه‌نظر إعمال به مراتبی می‌رساند؛ گرچه از نقطه‌نظر دیگر، جلوی بعضی از واردات و معبرها و جلوی آن نحوه ارتقائی را که در نور (نه در ظلمت) است می‌گیرد. بسیاری از این مرتاض‌ها که خیلی کارها انجام می‌دهند به‌خاطر این است که نفس آنها به‌واسطۀ ریاضات، رشد کرده و تقویت شده و تعلّق آنها کم شده است؛ واقعاً هم تعلّق آنها به دنیای خود، کم است! به آنها یک قصر بدهی اصلاً داخل آن نمی‌روند! از طرفی «تعلّق به دنیا» کم شده است، ولی از طرف دیگر «تعلّق به خود» اضافه شده است و خود را بیشتر می‌بینند!

اما در راه سیر و سلوک «تعلّق به خود» کم می‌شود و از کم‌شدن تعلّق به خود، لوازم و آثارش که تعلّق به دنیا است کم می‌شود؛ اما این نوع ریاضات در غیر  از سیر و سلوک، تعلّق به خود را قوی می‌کند، گرچه ممکن است بعضی از تعلّقاتِ دیگر را کم کند و به‌واسطۀ آنها برای انسان حالاتی پیدا شود. اگر این مرتاض «تعلّق به خود» را قوی‌تر نمی‌کرد نسبت به الآن خیلی به خدا نزدیک‌تر بود؛ ولی الآن دیگر نمی‌شود با او هیچ کاری کرد، در عین اینکه مثلاً می‌تواند بمیراند! شخصی برای خود من نقل کرد:

در هند مرتاضی را دیدم که عقربی را که راه می‌رفت، میراند و خشک شد!

کار مرحوم قاضی را انجام داد که مار را خشک کرد!¹ این عقرب هم خشکید و تمام