نور ملکوت حج جلد 1

حضور قلب، جان عبادت و شرط قبولی آن

«حقیقت عبادت و سرّ و جان آن به‌طور أخص، و کلیۀ تکالیف الهیه به‌طور أعم، در توجه مکلف به حضرت حق است؛ و هرچه این توجه عمیق‌تر و استوارتر باشد جان و سرّ عبادت قوی‌تر و مُتقَن‌تر و از نقطه‌نظر تأثیر بر نفس و عبور آن از تعلقات و تقریب عبد به مرحلۀ عبودیت و تجرّد مؤثرتر خواهد بود؛ و روایاتی که در این مورد وارد است از حد إحصاء خارج می‌باشد.¹

حضور قلب و توجه تام در عبادت شرط اصلی قبولی آن است، گرچه عبادت بدون آن نیز بنا بر حکم فقیه موجب برائت از ذمّه باشد؛ اما باید به این نکته توجه داشت که ذمه چیست و برائت از آن به چه نحو حاصل می‌شود.

تبیین دو دیدگاه ظاهری و باطنی نسبت به اعمال عبادی

دیدگاه ظاهری: اکتفا به صحت عمل برای برائت ذمه

از آنجا که در مباحث فقهی ملاک و مناط بر إتیان، ظاهرِ عمل است و شخص، مکلف به صرف عمل به داعی تقرب و إتیان امر و دستور مولا است، بنابراین نفسِ صدور فعل از مکلف به هر نیت و هر مرتبه از مراتب حضور موجب ادای تکلیف و برائت ذمه خواهد بود.

در این دیدگاه، ذمه عبارت است از تعهد و مسئولیت نسبت به فعل به همان نحو که ذکر شد؛ و برائت از آن نیز به صرف انجام آن عمل ولو به هر نحو از تحققِ معنا و روحانیت، و یا اصلاً عدم تحقق این مطلب، حاصل می‌شود. و لذا کسی که نماز برعهدۀ او است، به‌صرف تحصیل طهارت و رعایت آداب و افعال ظاهریه ـ از استقبال و تصحیح در الفاظ و رعایت تلفظ از مخرج حروف و مکث و سکون به قدر لازم در افعال و بین آنها ـ ادای تکلیف نموده و ذمۀ او از وجوب نماز بریّ خواهد شد؛ ولو اینکه از اولِ تکبیرةالإحرام تا آخر تشهد تمام حواسش به‌دنبال معاملات و