نور ملکوت حج جلد 1

این دیدگاه، دیدگاه اهل توحید و دیدگاه عبودیت است؛ دیدگاهی که تمام مسائل را از جنبۀ روحی و نورانیِ آن مورد توجه قرار می‌دهد. نمازی را که انسان می‌خواهد بخواند، باید چگونه بخواند تا آن جنبه در آن رعایت شود؟ روزه‌ای را که می‌خواهد بگیرد، باید چگونه بگیرد که آن جنبه در آن رعایت شود؟ حج و انفاقی را که می‌خواهد انجام بدهد، باید چگونه انجام بدهد؟ باید همۀ اینها در آن جنبه باشد تا آن قضیه در آن انجام بشود؛ برخلاف دیدگاه مادی. بنابراین در مسائل سیاسی، اجتماعی و حکومتی، در همۀ اینها آن دیدگاه توحید حاکم است.

مقایسۀ دو دیدگاه در باب «حداکثر استفاده» از حج

چند سال پیش به سفر عمره رفته بودم. در آن کاروانی که بودیم، عده‌ای از علما، بزرگان و وُجوه نیز حضور داشتند. ما هم به‌طور ناشناس در کناری نشسته بودیم؛ چون همین لباس سفید عربی را بر تن داشتیم و کسی مطلع نبود که ما هم [اهل علم] هستیم.

عجیب است که همان سؤال در آنجا نیز مطرح شد؛ منتها در آنجا افراد بیشتری ـ شاید حدود صد نفر ـ حضور داشتند. طبعاً همه به یکدیگر تعارف کردند و یکی از آنها، که نسبت به بعضی مسائل بر دیگران امتیاز و ترجیح داشت، شروع به گفتن کرد:

باید در اینجا زیاد طواف کنید و انسان باید حدّاکثر استفاده را ببرد. این پول‌هایی را که شما خرج می‌کنید، رایگان به‌دست نیاورده‌اید؛ لذا باید کاری بکنید که بعداً احساس پشیمانی نکنید! و امثال‌ذلک.

طبعاً حرف‌هایی که در آنجا مطرح شد، در همان حدی بود که بیش از آن هم توقعی نمی‌رفت. با خود گفتم: ای پدر، جایتان خالی! ما در جلسۀ آن شب از شما چه شنیدیم و چه دیدیم، و اکنون در اینجا چه می‌بینیم و چه می‌شنویم!»¹

پاسخ مؤلف به سؤال احساس اهمال و کوتاهی در حج

«سؤال شده است:

طبعاً ما آنجا اعمالی انجام داده‌ایم، اما باز انگار آن‌طور که باید، نمی‌دانیم چه کرده‌ایم! می‌خواستیم بدانیم از دیدگاه شما، حجی که ما رفته‌ایم إن‌شاءاللَه به