ارتداد در اسلام

إستَنطَقه، ثم قال له: ”أقبِل!“ فأقبلَ؛ ثم قال له: ”أدبِر!“ فأدبرَ؛ ثم قال: ”و عزَّتِی و جلالی ما خلقتُ خلقًا هو أحبُّ إلیّ منکَ، و لا أکملتُک إلّا فیمن أُحِبُّ. أما إنّی إیاک آمرُ و إیّاکَ أنهَی و إیّاکَ أُعاقِبُ و إیّاکَ أُثیب.“»¹

«مرحوم کلینی با سند متصل خود از امام باقر علیه السّلام روایت می‌کند که حضرت فرمودند:

زمانی که خداوند عقل را آفرید، او را در بوتۀ امتحان و آزمایش قرار داد. سپس خطاب کرد به او: ”پیش بیا!“ پیش آمد. بعد فرمود: ”بازگرد!“ بازگشت. آنگاه فرمود: ”به عزت و جلالم سوگند که تاکنون مخلوقی را چون تو گرامی نداشته‌ام؛ و تو را در آن کس که محبوب و پسندیدۀ من است به کمال می‌رسانم؛ و بدان که تو فقط مورد خطاب و تکلیف من می‌باشی؛ به تو امر می‌کنم و فقط تو را برحذر می‌دارم؛ تو را مستوجب عقاب و مستحقّ ثواب قرار می‌دهم.“»

توجه در فقرات و مضامین این حدیث بلندمنزلت روشن می‌نماید که مقصود از عقل، نه آن عقلی است که مختصّ انبیاء و ائمۀ معصومین صلوات‌اللَه‌علیهم‌اجمعین و خاصه‌ای از کمّلین از بشر است؛ چراکه در این صورت تکلیف ـ ولو در مراتب نازلۀ آن ـ بدان تعلق نمی‌گرفت.

البتّه شکی نیست که عقل را مراتب مختلفۀ کمال و درجات متفاوتۀ فعلیّت و رُقاء² است، و از عقل هیولانی و بالاستعداد تا فعلیّت محضه و ثبوت تام و وصول به عقل فعّال و حیازت عنوانِ «بالمستفاد» را مراحلی از تکامل و فعلیّت است؛ اما نکته در این است که همان عقل در مراحل اولیّۀ از فعلیّت نیز از دلالت ذاتیه و حجیّت طبعیّه و انارۀ تکوینیه ـ نه اعتباریه ـ برخوردار، و بر موافقت و متابعتش ثواب و مدح، و بر مخالفتش عقاب و قدح مترتّب است.

عقل، یگانه حقیقت مشخِّصۀ حق و باطل در جای‌جای قرآن کریم

در قرآن کریم خداوند متعال تنها حقیقت مشخِّصۀ حق و باطل را ـ که در تمام