رسالۀ عمرۀ مفرده
بحثی فقهی در عدم رجحان تکرار عمره مفرده
کتاب «عمره مفرده» اثر نفیس حضرت آیة الله حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی قدس‌سره می‌باشد. در این کتاب با ذکر دلیل و تبیین شواهد، بیان می‌شود که تکرار عمره در یک ماه جایز نمی‌باشد. ولی مهمترین مطالب این کتاب حول محورِ «فقه صحیح و فقه غیر صحیح» است. اهم مطالب مندرج در این کتاب: • تفاوت چشمگیرِ نگرشِ فقهیِ «اهل عرفان و اولیای الهی» با نگرش فقهیِ «علمای اهل ظاهر» • فقیه باید مراقب باشد که سلیقۀ شخصی و پیش‌فرضها در فتوای وی دخالت نداشته باشد، و فضای محیط و اطرافیان در نحوۀ استنباط او تعیین کننده نباشد. • مجتهد باید روحش متصل به عالم توحید، و نفس او تهذیب شده و قلب او نورانی باشد که این مسئله در کیفیت شناخت احکام الهی بسیار مؤثر است. • وظیفۀ مجتهد این است که ملاک و فلسفۀ احکام را برای مکلف تبیین کند. • او باید بین احکام شخصی و احکام کلی، فرق گذاشته و احکام شخصی را به دیگر افراد سرایت ندهد. • مجتهد باید به عواقب روحیِ یک تکلیف توجه داشته و در بیانِ حکم، ظرفیت مخاطب را لحاظ کند؛ ممکن است بیان یک حکم، تأثیر سوئی در مخاطب ایجاد کند. • تربیتِ مکلف و هدایت او به سمت روحِ تکالیف، از وظایف مجتهد است. • برخی مستحبات مثل زیارت امام علیه السلام از واجبات مهمتر‌اند اگر چه شارع به جهت مصالحی نمی‌تواند آن را واجب نماید. • نقد نظریه «اقلّ ثواباً» در عباداتی که مکروه شمرده شده است.
رسالۀ عمرۀ مفرده
129باشد ـ دراین‌صورت حکم نیز تغییر می‌کند و سلام استحباب پیدا می‌کند.
بنابراین، در این مقام نفس عبادت با صرف‌نظر از مسائل و خصوصیات آن، مورد رضای شارع است.
مطلب دوم: تأثیر شرایط خارجی در حکم فعل
مطلب دوم: تأثیر شرایط در نفس‌الفعل است؛ همین عبادتی که در ذات خود موجب تقرب و تبتّل است، به‌واسطۀ شرایط و جهات مختلفی، مورد کراهت یا رغبت بیشتر شارع قرار می‌گیرد.
من‌باب‌مثال با اینکه راجع به صوم روز عرفه استحباب زیادی وارد شده است، اگر روزه مانع دعا خواندن انسان شود، کراهت پیدا می‌کند.1 به‌عبارت‌دیگر روزه گرفتن فی‌حدّ‌نفسه نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه مستحب است، اما از آنجا که در دعای عرفه برکات و مسائلی وجود دارد که از تقربی که روزه به‌وجود می‌آورد بیشتر است و اگر مکلف ضعف پیدا کند آن برکات را از دست می‌دهد، لذا صوم در روز عرفه کراهت پیدا می‌کند. با عدم رعایت این نکته و پیدا شدن ضعف ناشی از روزه تمام برکات دعایی را که امام حسین علیه السّلام در این روز خوانده‌اند و باید یک سال بر انسان بگذرد تا بتواند در آن روز و آن نقطه این دعا را بخواند و از فیوضاتش بهره‌مند شود، همه از دست می‌رود و فرد بی‌بهره می‌ماند.2و3
- دعائم الإسلام، ج ١،ص ٢٨٤.
- گرچه درصورتی‌که دعای عرفه در روزهای دیگر خوانده شود اشکالی ندارد، ولی آن حال خاص که برای انسان در روز عرفه اتّفاق می‌افتد، فقط مربوط به همان روز است و دیگر تکرار نمی‌شود.
- وسائل الشیعة، ج ١٠، ص ٤٦٥:
«عن حنانِ بنِ سَدیرٍ، عن أبیهِ، عن أبی جعفرٍ علیهِ السّلامُ، قالَ: سألتُهُ عن صَومِ یَومِ عَرفةَ، فقلتُ: ”جُعِلتُ فِداکَ، إنّهم یَزعُمونَ أنّه یَعدِلُ صَومَ سنَةٍ.“ قالَ: ”کان أبی لا یَصومُه!“ قلتُ: ”و لِمَ ذاکَ جُعِلتُ فِداک؟!“ قالَ: ”إنّ یَومَ عرفةَ یومُ دعاءٍ و مسألةٍ، و أتَخَوَّفُ أن یُضعِفَنی عن الدّعاءِ و أکرَهُ أن أصومَه و أتَخَوّفُ أن یکونَ یَومُ عرفةَ یَومَ أضحًی و لیسَ بِیَومِ صَومٍ.“»
ترجمه: «حنان‌بن‌سدیر از پدرش روایت می‌کند که می‌گوید: از امام باقر علیه السّلام راجع به روزۀ عرفه پرسیدم و گفتم: ”فدایت شوم، مردم گمان می‌کنند که روزۀ این روز معادل روزۀ یک سال است.“ فرمود: ”پدرم این روز را روزه نمی‌گرفت!“ عرض کردم: ”به چه دلیل فدایت گردم؟“ فرمود: ”روز عرفه روز دعا و مسئلت از خداوند است و من بیم آن دارم که روزه باعث ضعف و سستی در دعا گردد، لذا دوست ندارم این روز را روزه بگیرم. و دیگر اینکه خوف آن دارم که آن روز، روز عید قربان باشد که روزه گرفتن آن جایز نیست.“» (محقق)