
رسالۀ عمرۀ مفرده
بحثی فقهی در عدم رجحان تکرار عمره مفرده
کتاب «عمره مفرده» اثر نفیس حضرت آیة الله حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی قدسسره میباشد. در این کتاب با ذکر دلیل و تبیین شواهد، بیان میشود که تکرار عمره در یک ماه جایز نمیباشد. ولی مهمترین مطالب این کتاب حول محورِ «فقه صحیح و فقه غیر صحیح» است. اهم مطالب مندرج در این کتاب: • تفاوت چشمگیرِ نگرشِ فقهیِ «اهل عرفان و اولیای الهی» با نگرش فقهیِ «علمای اهل ظاهر» • فقیه باید مراقب باشد که سلیقۀ شخصی و پیشفرضها در فتوای وی دخالت نداشته باشد، و فضای محیط و اطرافیان در نحوۀ استنباط او تعیین کننده نباشد. • مجتهد باید روحش متصل به عالم توحید، و نفس او تهذیب شده و قلب او نورانی باشد که این مسئله در کیفیت شناخت احکام الهی بسیار مؤثر است. • وظیفۀ مجتهد این است که ملاک و فلسفۀ احکام را برای مکلف تبیین کند. • او باید بین احکام شخصی و احکام کلی، فرق گذاشته و احکام شخصی را به دیگر افراد سرایت ندهد. • مجتهد باید به عواقب روحیِ یک تکلیف توجه داشته و در بیانِ حکم، ظرفیت مخاطب را لحاظ کند؛ ممکن است بیان یک حکم، تأثیر سوئی در مخاطب ایجاد کند. • تربیتِ مکلف و هدایت او به سمت روحِ تکالیف، از وظایف مجتهد است. • برخی مستحبات مثل زیارت امام علیه السلام از واجبات مهمتراند اگر چه شارع به جهت مصالحی نمیتواند آن را واجب نماید. • نقد نظریه «اقلّ ثواباً» در عباداتی که مکروه شمرده شده است.
رسالۀ عمرۀ مفرده
153دهد و ببیند که امام رضا علیه السّلام از تکرار عمره در یک ماه نهی فرمودهاند، در مواجهۀ با این مسائل دو حکم برای او روشن میشود:
حکم اول: عمرۀ مکرره تشریع نشده است و نظر امام علیه السّلام بر اتیان آن نیست؛ پس وظیفه این است که فقط به یک عمره در ماه اکتفا شود و از عمرۀ دیگر تا شهر آتی منصرف گردد و برای سایر افراد نیز این حکم را بیان کند.
حکم دوم: درصورتیکه مکلف اصرار بر تکرار آن داشته باشد، باید همان کلام امام علیه السّلام را بگوید که تکرار عمره نباید کمتر از ده روز باشد.1
مجتهد حق ندارد در وهلۀ اول به مردم بگوید که تکرار عمره با بیش از ده روز فاصله عیبی ندارد؛ بلکه باید در قبال سؤال مخاطب مانند امام علیه السّلام پاسخ دهد که نباید بیش از یک عمره انجام داد و دیگر چیزی اضافه نکند. بله اگر مکلف مثل راوی مصرّانه الحاح کرد، او نیز میتواند مانند امام علیه السّلام عمل کند و حکم آن را بیان نماید.
همانطور که امام علیه السّلام عمره را تکرار نمیکند، مجتهد نیز نباید تکرار کند. فقیهی که نهی امام علیه السّلام را نقل کند ولی خودش از آن سیره تبعیت نکند، معلوم است که باید در فکرش تغییر و تحولاتی ایجاد شود.
البته اینکه ائمه علیهم السّلام عمره را در یک ماه تکرار نمیکردهاند، بهجهت تکالیف خاص به مقام امامت نبوده است و لذا نمیفرمایند: «أنا لا أفعَلُ»؛ بلکه حکم را در این مورد بهصورت ظاهر و یک تکلیف عامّ و در مقام تشریع بیان میفرمایند. اینکه امام رضا علیه السّلام آن شخص را نهی میکند، به این معناست که اگر منِ علیّبنموسیالرضا یک سال هم در مکه بمانم در یک ماه دو عمره انجام نمیدهم، و اگر بخواهم، طواف میکنم.
- البته انشاءالله روایات باب تکرار عمره را خواهیم خواند؛ اما فعلاً در مقام تصویر و طرح مسئلهای کلی هستیم که در بسیاری از روایات مانند صلاة فی الحمام و امثالذلک به این کیفیت مطرح است.
