رسالۀ عمرۀ مفرده
بحثی فقهی در عدم رجحان تکرار عمره مفرده
کتاب «عمره مفرده» اثر نفیس حضرت آیة الله حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی قدس‌سره می‌باشد. در این کتاب با ذکر دلیل و تبیین شواهد، بیان می‌شود که تکرار عمره در یک ماه جایز نمی‌باشد. ولی مهمترین مطالب این کتاب حول محورِ «فقه صحیح و فقه غیر صحیح» است. اهم مطالب مندرج در این کتاب: • تفاوت چشمگیرِ نگرشِ فقهیِ «اهل عرفان و اولیای الهی» با نگرش فقهیِ «علمای اهل ظاهر» • فقیه باید مراقب باشد که سلیقۀ شخصی و پیش‌فرضها در فتوای وی دخالت نداشته باشد، و فضای محیط و اطرافیان در نحوۀ استنباط او تعیین کننده نباشد. • مجتهد باید روحش متصل به عالم توحید، و نفس او تهذیب شده و قلب او نورانی باشد که این مسئله در کیفیت شناخت احکام الهی بسیار مؤثر است. • وظیفۀ مجتهد این است که ملاک و فلسفۀ احکام را برای مکلف تبیین کند. • او باید بین احکام شخصی و احکام کلی، فرق گذاشته و احکام شخصی را به دیگر افراد سرایت ندهد. • مجتهد باید به عواقب روحیِ یک تکلیف توجه داشته و در بیانِ حکم، ظرفیت مخاطب را لحاظ کند؛ ممکن است بیان یک حکم، تأثیر سوئی در مخاطب ایجاد کند. • تربیتِ مکلف و هدایت او به سمت روحِ تکالیف، از وظایف مجتهد است. • برخی مستحبات مثل زیارت امام علیه السلام از واجبات مهمتر‌اند اگر چه شارع به جهت مصالحی نمی‌تواند آن را واجب نماید. • نقد نظریه «اقلّ ثواباً» در عباداتی که مکروه شمرده شده است.
رسالۀ عمرۀ مفرده
31حرمت تقبیل اعتاب مقدسه، دلیلی جز دخالت سلیقۀ شخصی ندارد از جمله مواردی که سلیقۀ شخصی موجب تبدل فتوا شده است، مسئلۀ تقبیل عتبه می‌باشد. مرحوم آقای بروجردی ـ رحمة الله علیه ـ به‌عنوان اینکه این عمل شبیه به سجده است، در تقبیل عتبه احتیاط می‌کرده‌اند،1 درصورتی‌که در این مسئله جای احتیاط نیست و نه‌تنها تقبیل اعتاب مقدسه هیچ اشکالی ندارد، بلکه بسیار هم مستحب است. مگر حکم مسئله به‌صرف تشبیه از اصل خود برمی‌گردد؟!
باید به ایشان گفت که اگر تشبّه هم باشد اشکالی ندارد؛ حتی اگر سجده هم باشد هیچ ایرادی ندارد! شما در تشرف به حرم امام رضا علیه السّلام، به‌خاطر توفیقی که خداوند عنایت فرموده، سجدۀ شکر انجام می‌دهید؛ چه کسی می‌گوید حرام است؟ شما که بر امام رضا علیه السّلام سجده نمی‌کنید؛ بلکه به‌خاطر تشرف به زیارت حضرت، خدا را سجده می‌کنید؛ در‌این‌صورت بسیار هم مستحب است.2
حکایتی از علامۀ طهرانی پیرامون ادب آیةالله بروجردی نسبت به حریم امامت (ت)
اینها مسائلی است که مجتهد باید به آن دقت کند. ما نباید در استنباط به سلیقۀ شخصی افراد توجه کنیم؛ باید دید دلیل فتوا چیست. شما باید برای این احتیاط واجب دلیل بیاورید؛ توجیهاتی نظیر «به خیال و ظنّ من این تشبیه به سجده است» که دلیل نمی‌شود. مجتهد باید در مقام فتوا و بیان محکم باشد؛ اینجا خیال و توهّم راه ندارد.3
- روح مجرد، ص ٢٠٥؛ چشم و چراغ مرجعیت، ص ٢٤.
- جهت اطلاع بیشتر پیرامون استحباب تقبیل عتبۀ معصومین علیهم السّلام رجوع شود به روح مجرد، ص ٢٠٤؛ المصباح (کفعمی) ص ٤٧٣؛ المزار (شهید اول) ص ٣٨؛ البلد الأمین، ص ٢٧٦؛ إزاحة الوسوسة عن تقبیل أعتاب المقدّسة (مامقانی) ص ١٢٩.
- مرحوم آیةالله بروجردی مرد بزرگی بود؛ کجا دیگر مثل اینها پیدا می‌شود؟! مرحوم آقا می‌فرمودند:
عده‌ای در ایام ماه صفر، به خانۀ آقای بروجردی در قم آمده بودند. در همین حین که نشسته بودند، یک‌دفعه یکی از افراد آن هیئت می‌گوید: «برای سلامتی حضرت آیةالله بروجردی و امام زمان علیه السّلام صلوات!»
ایشان سرشان را از داخل آن پنجره بیرون می‌آورند و می‌گویند: «کدام بی‌ادبی اسم مرا بر نام امام زمان علیه السّلام مقدم کرد؟! بروید، من با شما ملاقات نخواهم کرد!» در را بستند و به داخل رفتند.*
ما نه‌تنها این‌طور نیستیم، بلکه تشویق هم می‌کنیم! خدا ایشان را رحمت کند؛ انسان با‌عِرق و حمیّتی بود؛ ولی بالاخره هرکسی اشتباه می‌کند و این برای بشر طبیعی است؛ ما که معصوم نیستیم؛ معصوم یک نفر است و بس.
* چشم و چراغ مرجعیت، ص ١٤١.