
رسالۀ عمرۀ مفرده
بحثی فقهی در عدم رجحان تکرار عمره مفرده
کتاب «عمره مفرده» اثر نفیس حضرت آیة الله حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی قدسسره میباشد. در این کتاب با ذکر دلیل و تبیین شواهد، بیان میشود که تکرار عمره در یک ماه جایز نمیباشد. ولی مهمترین مطالب این کتاب حول محورِ «فقه صحیح و فقه غیر صحیح» است. اهم مطالب مندرج در این کتاب: • تفاوت چشمگیرِ نگرشِ فقهیِ «اهل عرفان و اولیای الهی» با نگرش فقهیِ «علمای اهل ظاهر» • فقیه باید مراقب باشد که سلیقۀ شخصی و پیشفرضها در فتوای وی دخالت نداشته باشد، و فضای محیط و اطرافیان در نحوۀ استنباط او تعیین کننده نباشد. • مجتهد باید روحش متصل به عالم توحید، و نفس او تهذیب شده و قلب او نورانی باشد که این مسئله در کیفیت شناخت احکام الهی بسیار مؤثر است. • وظیفۀ مجتهد این است که ملاک و فلسفۀ احکام را برای مکلف تبیین کند. • او باید بین احکام شخصی و احکام کلی، فرق گذاشته و احکام شخصی را به دیگر افراد سرایت ندهد. • مجتهد باید به عواقب روحیِ یک تکلیف توجه داشته و در بیانِ حکم، ظرفیت مخاطب را لحاظ کند؛ ممکن است بیان یک حکم، تأثیر سوئی در مخاطب ایجاد کند. • تربیتِ مکلف و هدایت او به سمت روحِ تکالیف، از وظایف مجتهد است. • برخی مستحبات مثل زیارت امام علیه السلام از واجبات مهمتراند اگر چه شارع به جهت مصالحی نمیتواند آن را واجب نماید. • نقد نظریه «اقلّ ثواباً» در عباداتی که مکروه شمرده شده است.
رسالۀ عمرۀ مفرده
47برای او توضیح دادم که خمس در قرآن و روایات وارد شده است1 و چون خمس برای ذراری حضرت زهراء سلام الله علیهاست، اهل تسنن آن را قبول ندارند و بهجای آن زکات میدهند.2 آیات و روایات مربوط به خمس، و همچنین روایاتی که راجع به زمان حضور امام زمان علیه السّلام و کیفیت تصرف حضرت در خمس است را تا حدودی خواندم.3
نسبت به سؤال دوم گفتم: «اینطور نیست که این وجوهات حتماً باید به دست مجتهد برسد و ممکن است خمس در نزد مکلّف باشد و خود او آن را در مواردش مصرف کند؛ منتها این تصرف باید زیر نظر مجتهد باشد، چراکه این حقّ امام علیه السّلام است و مجتهد از باب نیابت عامه، بر تشخیص موارد مرضیۀ موردنظر حضرت اوْلی است، و الاّ این مسئله به فقیه ارتباطی ندارد و او صرفاً وکیلی است که میگوید خمس را در چه مواردی مصرف کن. نمونههای بسیاری وجود دارد که بنده برای برخی افراد موارد مصرف خمس آنان را تعیین میکنم و دیگر درسی که بعضی از افراد بهوسیلۀ آن درصدی از مبلغ خمس را بیجهت کموزیاد میکنند، نخواندهام! حالا اگر میخواهی خمس بده و اگر نمیخواهی برو!
آن شخص در جواب گفت:
آقا خدا پدر و مادرتان را بیامرزد! خدا را شکر! خیال مرا راحت کردید و شما اولین کسی هستید که من بعد از اینهمه مراجعه دیدم باصراحت میگویید مطلب از این قرار است.
فقهی که بزرگان به ما فرمودهاند، فهم را باز میکند؛ نه اینکه با عامی و نفهم
- رجوع شود به وسائل الشیعة، ج ٩، ص ٤٨٣ ـ ٥٢١.
- مسند احمد، ج ١، ص ٢٢٤ ـ ٣٠٨؛ صحیح مسلم، ج ٥، ص ١٩٧؛ شرح صحیح مسلم (النووی) ج ١٢، ص ١٩١؛ المعجم الکبیر، ج ١٠، ص ٣٣٤؛ معرفة السنن الآثار، ج ٦، ص ٤٩٩؛ شرح نهج البلاغه (ابنابیالحدید) ج ١٢، ص ٢١٠.
- وسائل الشیعة، ج ٩، ص ٥٤٧.
