
فقاهت در تشیع
نگرشی در مبانی اجتهاد و شرایط افتاء
کتاب بیبدیلِ «فقاهت در تشیع» خاتمهای است که حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّساللَهسرّه، بر کتاب «اجتهاد و تقلید» والِد مکرّمشان نگاشتهاند که بنابر اهمیّت موضوع به صورت مستقل با مقدمهای مبسوط به رشتۀ تحریر درآمده است. این اثر، نگرشی اصولی و مبنایی در «مبانی اجتهاد و شرایط افتاء» و بیان «حقیقت زعامت و مرجعیت» و «شاخصههای اجتهاد و استنباط» نزد اهل معرفت میباشد، که با نگاهی عمیق و موشکافانه پرده از حقیقتِ این مسئولیت خطیر از جوانب مختلف، برداشته و ساحت علم و فضیلت را به ادراک زوایای مخفیّ این موضوع فراخوانده است. اهم مطالب مندرج در این اثر: • نقد روش متدوال حوزه علمیه در طرح مباحث فقهی • تأثیر فتوای مجتهد در سعادت روحی افراد • اختلاف دیدگاه فقهای اهل ظاهر با فقهای اهل معرفت و شهود • نگرش حکیمانه علامه طباطبائی در باب انتخاب مرجع تقلید • عدم کفایت بیان احکام ظاهری بهتنهایی در حلّ مشکلات امروزی • اجتهاد واقعی یعنی وصول به حُکماللَه واقعی • لزوم وجود طهارت سرّ در فقیه، و دشواری تشخیص آن • نمونههایی از رجوع اعاظم فقها به اولیای الهی • تفاوت مرجعیّت در زمان اهلبیت علیهمالسلام و زمان حاضر • خصوصیات عالمباللَه و عارف بأمراللَه • لزوم توجه مجتهد به حضور امام زمان در هنگام فتوا دادن • لزوم اشرافِ مجتهد به مبانی فلسفی و عرفان نظری • فلسفۀ تشریع احکام، حرکت به سوی عالم قُدس • برخی نواقص موجود در رسالههای عملی کنونی • وجوب اطلاع مجتهد از «مسائل زمان خود»، «عملکرد دُوَل خارجی»، «نظرات دیگر فقها» و «موضوعات تخصصی» • شاخصههای بیستویکگانۀ اجتهاد و استنباط • شاخصههای هشتگانۀ مرجعیّت و زعامت
فقاهت در تشیع
57در زیارت امینالله که ورود آن در أعتاب مقدّسۀ حضرات معصومین علیهم السّلام است، میخوانیم:
السّلامُ علَیکَ یا أمینَ اللهِ فی أرضِهِ، و حُجَّتَهُ عَلیٰ عِبادِه!1 «سلام خدا بر تو ای کسی که امین او در زمین و حجّت او در بین خلایق میباشی!»
آثار تجلّی مقام «امانت» در نفس مجتهد
حال، کسی که واجد این حقیقت و واصل به این نقطه از مرتبت باشد، طبیعی است دیگر علل و اسباب ظاهری نمیتواند در مشی و مرام و فکر و تصمیم او تأثیری بگذارد و در او از همان منهج و صراطی که بهواسطۀ اتصال قلب و ضمیر او به عالم غیب و ملکوت حاصل شده است، کمترین انحراف و اعوجاجی بهوجود آورد.
کسی که این مرتبت را حائز شود، دیگر وسوسۀ اطرافیان و نیرنگ و فریب حواریّون و خدعه و مکر شیاطین و استماع اخبار کذب و شیطنتآمیز، هیچ تأثیر و نقشی در ضمیر و نفس او بهوجود نخواهد آورد.
کسی که به این درجه از معرفت و شهود برسد، حقایق پشت پردهای که بر همگان ـ در هر درجه از درجات علمی که باشند ـ مخفی است، برای آنان مثل روز روشن ظاهر و آشکار است. از نیرنگ و فریب شیاطین انس پیش از آنکه بخواهند اقدامی بکنند، مطّلع است؛ و از ضمیر خائنانۀ اطرافیان قبل از آنکه بخواهند نقشه شوم خود را عملی سازند، آگاه میباشد؛ و بر دسیسه و تزویر مجامع مزوّره و دولتها و حکومتهای فاسده و مُفسده پیش از اقدام، إشراف خواهد داشت؛ و از نقشههای نفسانی و دنیوی نزدیکان خویش که میخواهند زمام امور او را با چنان سیاست و تزویر و از راههای مختلف و تزریق خواستها و امیال شیطانی به طرق مختلف در اختیار بگیرند، مطّلع خواهد بود.
تأثیر نقشههای مزوّرانۀ دوَل اجنبی، در لواداران مشروطه
در جریان مشروطه بهطور وضوح این حقیقت برای همۀ مردم ـ چه عالم و
- کامل الزّیارات، ص ٣٩.
