امام شناسی ج14

حدیث رسول خدا صلى اللَه علیه و آله و مستقلًّا تدوین نمودن آن در رأس دویست سال و اوّل صده سوّم واقع شد، همچنان كه شیخ الإسلام (ابن حجر) و غیر او به آن اعتراف نموده اند:

 ابن حجر مى‌گوید: اوّلین كس كه حدیث و آثار را جمع كرد در مكّه ابن جُرَیح بود، و ابن إسحق یا مالك در مدینه، و ربیع بن صبیح یا سَعید بن أبى عُرُوبَة یا حمّاد بن سَلَمة در بصره، و سُفیان ثَوْرى در كوفه، و أوزاعى در شام، و هَیثَمْ در واسط، و مَعْمَر در یمن، و جریر بن عبد الحمید در رى، و ابن مبارك در خراسان. عراقى و ابن حجر مى‌گویند: و این جماعت در عصر واحد بوده‌اند، و نمى‌دانیم سبقت با كدام یك از آنها بوده است؟

 ابن حجر مى‌گوید: تا اینكه بعضى از امامان حدیث رأیشان بر آن قرار داده شد كه احادیث پیغمبر صلّى اللَه علیه و آله و سلّم را بخصوصها تنها جمع‌آورى و تدوین كنند؛ و این در پایان قرن دوّم و رأس صده سوّم متحقّق گشت؛ و جماعتى را از این صاحب رأیها مى‌شمارد.

 و طَیبى مى‌گوید: اوّلین كس كه از سَلَف تدوین حدیث كرد ابْن جُرَیح بود؛ و بعضى گفته‌اند: مالِك، و بعضى گفته‌اند: رَبیع بن صبیح. و سپس تدوین انتشار یافت و فوائدش به ظهور پیوست. (تمام شد كلام او.)

 (در اینجا مرحوم صدر براى تأیید سخن خود میگوید:) آیا نمى‌بینى او را كه تدوین كسى را قبل از ابن جریح ذكر ننموده است؟!

 و همچنین حافظ ذَهَبى در «تَذْكِرَةُ الْحُفّاظ» تصریح نموده است كه: اوّلین زمان تصنیف و تدوین سُنَن و تألیف فروع پس از انقراض دولت بنى امیه و تحوّل دولت به بنى عبّاس بوده است. او گفته است: پس از آن، این امر در زمان رشید رو به فزونى گذاشت و تصانیف زیاده گشت و حفظ علماء در سینه‌هایشان رو به نقصان نهاد. پس چون كتب به صورت آماده و تدوین شده، در آمد مردم بدانها اتّكال نمودند. و امّا قبل از این زمان، علم صحابه و تابعین در سینه‌هایشان بود. سینه‌ها خزینه‌هاى نگهدارى علومشان بود. (تمام شد كلام ذهبى.)

 و نباید به ذهبى غیر او را قیاس نمود در خُبْرَویت به تواریخ در أمثال این امور. او