امام شناسی ج14

و خلیفه یك دفتر از آن را به سوى هر زمینى كه در آنجا حكومت داشت فرستاد.¹

 و آنچه ابن حجر ذكر كرده است از باب حدس و تخمین نمى‌باشد. و آنچه علماءِ حدیث ذكر كرده‌اند كه: احادیث رسول اللَه صلّى اللَه علیه [و آله‌] و سلّم را جداگانه تدوین نمودن، در رأس قرن سوّم و انتهاى صده دوّم تحقّق یافت، منافاتى با تدوین آن به واسطه استجابت امر خلیفه: عمر بن عبد العزیز ندارد. و ما شك نداریم كه بعضى از مُدَوَّنات نخستین در عصر رسول اكرم صلّى اللَه علیه [و آله‌] و سلّم از فتاواى صحابه خالى بوده است.

 و قوى‌ترین دلیل بر این، «صحیفه صادقة» و «صحیفه صحیحه» مى‌باشد، گرچه بعضى از مصنّفین عمل صحابه و فتاواى ایشان را أیضاً در كنار حدیث مى‌نوشتند. و این منافات ندارد با آنكه تدوین حدیث در انتهاى صده اوّل و پیش از آن صورت گرفته باشد.

 و استشهاد صدر به آنچه ذهبى در «تذكرة الحفّاظ» ذكر نموده است، فائده‌اى ندارد؛ به جهت آنكه حافظ ذهبى حالت و كیفیت نقل حدیث در قرن اوّل را به طور تلخیص ذكر نموده است و به دراست و بررسى «تدوین»، تفصیلًا و به طریق بررسى و تحقیق موضوعى نپرداخته است. و مع‌ذلك مى‌بینیم او را كه در تراجم كسانى از علماء كه تصنیف نموده‌اند ذكر مى‌كند كه آنها در شهرها و بلادشان أوّلین كسانى هستند كه تصنیف كرده‌اند. و بر عهده ذهبى نیست كه در موضوع تدوین به تفصیل سخن گوید زیرا كتاب تذكره او در رجال حدیث است نه در علم حدیث و مصطلح آن.

 و امّا اینكه آنچه را كه سیوطى ذكر كرده است هیچ یك از علماى پیشین كه راجع به حدیث و علوم آن چیزى نگاشته‌اند ذكر ننموده‌اند، این گفتار مردود است به آنچه بحث ما از آن پرده برگرفت؛ زیرا كه رامهرمزى این را ذكر نموده است، و علّت كراهت كسانى را كه در صدر اوّل كتابت را مكروه داشته‌اند مبین ساخته است، و میان روایاتى كه كتابت را تجویز نموده و روایاتى كه آن را نهى كرده جمع كرده است.